واق واق

(اِخ) جزیره ای در اقیانوس جنوبی. (دمشقی). وقواق. (نزهه القلوب). و گویند در آنجا [ واق ] کوهی است معدن طلا و نقره و بوزینگان در آنجا بسیار باشد و آن را واق واق و وقواق هم می گویند. (برهان قاطع)(1). ظاهراً ناحیتی اساطیری است و صاحب حدودا لعالم آن را «ناحیتی از چین می شمرد که زمین او معدن زر است و مردمان آن سگ را طوق زرین کنند و مهتران ایشان طوقی دارند اندر گردن از سروی گرگ با قیمت بسیار و مردمانی سیاهند و برهنه و گرمسیر است و جایی بی نعمت و قصبهء آن شهر مقیس است و این شهری است خرد و جای بازرگانان گوناگون» و شمس الدین ابوعبدالله محمد ابیطالب انصاری صوفی دمشقی در کتاب نخبه الدهر فی عجائب البر و البحر واقواق را نام جزیره ای داند «داخل در محیط پشت کرهء اصطیفون نزدیک کران دریا که از دریای چین بدانجا شوند». (یادداشت مؤلف).
(1) - آقای دکتر معین در حاشیهء برهان قاطع آرند: در عربی: واقواق = وقواق (دزی ج2 ص776:2)؛ گابریل فران در دائره المعارف اسلام نویسد wakwakیا wakwak، در رسم الخط عربی: وقواق، واق واق، واقواق: 1 - واقواق جنوب یا واقواق افریقائی، بگفتهء یعقوبی (ص49) جزایر واقواق در دریای لاروی Larw که ساحل غربی هند و ممالک زنج را مشروب میسازد واقع اند. بقول ابن الفقیه (ص 55) واقواق جنوب بجز واقواق چین است. به نظر مسعودی (ص 108) ممالک سُفالَه و واقواق در حد دریای زنگیان باشند. ادریسی گوید (ص 183) مملکت واقواق متصل به مملکت سفاله است. در آنجا دو جزیره است به نام دَرو Daru و نبهنه Nabhana، هر دو فقیر و کم جمعیت است. 2 - واقواق شرقی یا واقواق چین: واقواق در مشرق چین واقع است. (ابن خردادبه ص 30)، در عقب چین، واقواق چین به سبب وجود معادن طلای آن از واقواق جنوب مشخص است. (ابن الفقیه ص 55)، جزیرهء واقواق بخشی از مجمع الجزایر خمر Khmer است. (بیرونی ص 163). 3 - واق Wakیا وق Wak(در رسم الخط عربی: الواق، الوق)، جزیرهء واق در جنوب عراق قرار دارد در حوالی جزیرهء قمر Komrعقب کوه اصطقون در میان دریای جنوبی. (ابشینی ص470). 4 - درخت عجیب واق یا واقواق، قدیمترین ذکری از میوه های افسانه ای واقواق که به شکل بشر بوده در متن چینی آمده در کتابی به نام تونگ تین T ong Tien اثر تویئو Tou Yeou که در 766 تا 801 م. نوشته شده، تویئو غالباً از یکی از اقوام خود به نام Tou Houan نام می برد که به احتمال قوی در جنگ تلس Talas به سال 751 محبوس شد و از 751 تا 762 در عربستان اقامت گزید و کتابی در باب آنچه در خارجه دیده بود تألیف کرد به نام King hing ki که امروزه در دست نیست. بنابر این بنظر میرسد که Tou Houanباشد که در مدت اقامت اجباری خود در نزد اعراب، افسانه ای را که تویئو نقل می کند فراگرفته باشد، و آن افسانه این است: «پادشاه تاشه ها Ta - She(تازیان، اعراب) کسانی را مأمور کرد تا سوار کشتی گردند و البسه و اغذیه با خود بردارند و داخل دریا شوند، آنان مدت هشت سال در دریا بودند بدون آنکه به ساحل غربی برسند، در وسط دریا ایشان صخرهء مربعی را مشاهده کردند، در روی آن درختی بود که شاخه هایش سرخ و برگها سبز بود. بر روی درخت گروهی از کودکان نشأت یافته بودند. طول آنان شش تا هفت شست (ابهام) بود چون کودکان مزبور آدمیان را میدیدند سخن نمی گفتند ولی میتوانستند بخندند و حرکت کنند. دست و پای و سر ایشان به شاخه های درخت ملصق بود. وقتی که آدمیان آنان را جدا کرده میگرفتند همین که به دست ایشان می افتادند خشک و سیاه میگردیدند. فرستادگان با شاخه ای از این درخت که اکنون در مقر پادشاه تاشه (تازیان) موجود است بازگشتند». بگفتهء مطهر (ص 117) در هند درختانی که موسوم به واق واق هستند و میوهء آنها به شکل آدمی است وجود دارد. ابن طفیل (ص 200) میگوید میوهء آنها زنان است. به نظر بیرونی (ص 163) وجه تسمیهء واق واق به علت وجود درختی که میوهء آن به شکل سر آدمی است و فریاد واق واق کند نیست، بعکس بنا به تحقیق محمد قزوینی جزیرهء واق واق بعلت وجود این درخت عجیب بدین نام خوانده شده. 5 - واقواق نباتی حیوانی، بقول جاحظ در کتاب الحیوان واقواقها محصول نباتات و حیوانات اند. (حیاه الحیوان دمیری ص177 و 38 ج2)، واقواقها موجوداتی هستند که به نوع بشر بسیار شبیه اند، آنان محصول درختان بزرگی هستند که با موی سر به آنها آویخته اند. این موجودات دارای پستان و اعضای تناسلی شبیه به زنان هستند و دارای رنگ مخضب اند و دائماً فریاد برآورند: واق واق. وقتی که یکی از آنها اسیر شود خاموش گردد و بمیرد. (ص678 - 677 و 138 Abrege des merveilles,)، واقواقها مانند نخل و نارگیل اند و بدن آنها بین موجودات نباتی و حیوانی است. (دمشقی ص 367)، فران چنین استنتاج میکند: طبق روایات در جزیرهء واقواق مهاراجه - پادشاه جزایر - سکونت دارد و از روایات دیگر میدانیم که عنوان سلطان زبگ Zabag یعنی سوماترا کشور طلا همین بوده. اهالی سوماترا جزایر و سواحل اقیانوس هند غربی را میشناختند، آنان در عهد قدیم در ماداگاسگار سکونت گزیدند. نام بندر بارس Barosواقع در ساحل غربی سوماترا (بالوس جغرافی نویسان عرب، پولوشه p o - Lou - Sheچینیان) نخستین بار در بطلمیوس آمده. عرب گاه این جزیره را به نام بالوس و گاه به نام «فنصور» مأخوذ از زبان مالایی Pancur یاد کرده و آن بندر مشهور Pakpaklandیا کشور پکپک Pakpakهاست که در قدیم کافور نیک از آنجا صادر میشده است. نام قدیم پکپک در عربی بصورت فکفک fakfakتعریب شده که از لحاظ علم الصوت نزدیک به «واق واق» است و من شکی ندارم که این دو اسم یک مسمی اند. در سوماترا مانند ماداگاسگار درخت پاندانوس pandanusبشکل وحشی میروید و نام آن در بتک bakkuwanاست و در مالگاش (ماداگاسکاری) vakwa نامیده میشود. نکتهء قابل توجه این است که در سوماترا یک قبیلهء بتک Batakموسوم به پکپک معرب فکفک است و پاندانوس bakkuwan، در ماداگاسکار (محل) vahwake نامیده میشود، و مأخوذ از wakwakقدیم و پاندانوس wakwa. از لحاظ تاریخ نیز میدانیم که مردم سوماترا مکرراً به اقیانوس هند غربی مسافرت کرده اند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).