هپتالیان

[هِ] (اِخ) هفتالیان. قومی بودند که از ایالت کانسوی چین به حدود تخارستان هجوم آوردند. پیروز پادشاه ساسانی که تازه از قلع و قمع کردن کیداریان پرداخته بود، به دفع آنان قیام کرد. اما مغلوب و اسیر شد و بناچار شهر طالقان را که قبل از غلبهء او بر کیداریان شهر سرحدی مستحکمی بود بدیشان تسلیم کرد و متعهد شد که از آنجا تجاوز نکند و نیز مجبور شد با پرداخت غرامت جنگ، آزادی خود را بخرد. پسرش کواذ دو سال به عنوان گروگان در دربار پادشاه هفتالیان ماند تا تمام مبلغ پرداخته شد. بعد از آن پیروز با وجود ممانعت سپاهبذ وهرام مجدداً با هفتالیان وارد جنگ شد. این لشکرکشی در سال 484 م. عاقبتی بس وخیم یافت(1)، زیرا سپاه ایران که در بیابانی پیش میرفت، کاملاً مغلوب دشمن، بلکه معدوم گشت و پیروز به قتل رسید و جسد او هرگز به دست نیامد. به موجب روایات مورخین عرب و ایران، این شاهنشاه با بسیاری از سربازانش در حفره هایی که هفتالیان کنده بودند، افتادند. راست یا دروغ، این روایت بسیار قدیم است زیرا لازار فرپی، که از مؤلفین معاصر او بوده، به آن قصه اشاره کرده است(2). یکی از دختران پیروز به دست پادشاه هفتالیان(3)افتاد که او را به حرم خود فرستاد. هپتالیان داخل مملکت ایران شدند و چندین ایالت را با شهرهای مروالرود و هرات تصرف کردند و خراجی سالیانه بر ایرانیان تحمیل کردند. تسلط هفتالیان بر ایران موجد خواری و ذلت بسیار برای ایرانیان بود، و زیانها و خسارتهای مادی و معنوی جبران ناپذیری به بار آورد. بهمین مناسبت سردار ایرانی به نام گشنسپداذ ملقب به نخوارک(4) که از طرف زرمهر مأمور مذاکره با ارمنیان شده بود، در ضمن صحبت خود با وهن(5) رئیس ارمنیان چنین گفت: «او (یعنی پیروز) کشوری چندان بزرگ و آبادان و مستقل را تسلیم هفتالیان کرد و تا تسلط این طایفه باقی است، کشور ایران از قید عبودیت و زنجیر هولناک اسارت نجات نخواهد یافت(6). بهترین افراد سپاه هلاک شده بودند و دولت در خزانهء خود پولی که حقوق سپاهیان را کافی باشد نداشت. مورخان ایرانی نوشته اند که زرمهر از پادشاه هفتالیان انتقام کشید و عاقبت با آن طایفه صلحی شرافتمندانه کرد و پادشاه هفتالان تمام غنائمی را که در جنگ اخیر از پیروز گرفته بود پس داد و دختر او را نیز پس فرستاد. اما این موضوع درست بنظر نمی آید زیرا پادشاه هپتالیان از او دختری پیدا کرد که بعدها همسر قباد اول پادشاه ساسانی گردید(7). دولت هپتالیان تا حدود 560 م. دوام داشت. در بین سالهای 558 م. و 561 م. انوشیروان پادشاه ساسانی، این دولت را که بر اثر حملهء یک قبیلهء ترک به سرداری سین جیبو(8)(سیلزیبول)(9) متزلزل شده بود، برانداخت. (از ایران در زمان ساسانیان، کریستنسن، ترجمهء رشید یاسمی). و رجوع به هپتال، هفتال، هفتالان، هیتل، هیتال، هیطل و هیاطله شود.
(1) - در باب جنگ پیروز با هفتالیان افسانه های عامیانهء بسیار مذکور است، از جمله گویند پیروز سوگند خورده بود که از سرحد دولتین نگذرد و برای اینکه قسم خود را نشکند، سنگی را که علامت مرز بود پیشاپیش لشکر به حرکت درآورد. در روایات ایرانی دربارهء جنگ پیروز با هفتالیان حکایت قدیمی ژوپورس Zopyresنیز داخل شده است. رجوع شود به: ابن قتیبه، عیون الاخبار چ قاهره، ج1، ص117 و مابعد؛ تاریخ طبری چ دخویه ص875 و 878؛ نلدکه، ص128 و 124 و یادداشت 1. و مقایسه شود با گابریلی، مجلهء ایتالیایی مطالعات شرقی، 13 ص209 و مابعد.
(2) - لانگلوا، ج2، ص351.
(3) - در منابع عربی و فارسی که به خوذای نامک منتهی میگردند، اسم این پادشاه اخشنوار Akhshunvar، اخشوان Akhshuvan یا خشنواز Khushunvaz آمده است و نام اصلی او در خط عربی تحریف گردیده. در بندهشن ایرانی (انکلساریا ص215) این اسم به خط پهلوی دیده میشود و ظاهراً شبیه خشنواز Khshunvazاست، اما چون آن عبارت در فصلی از بندهشن واقع شده که اکثر مطالب آن مأخوذ از نگارش های مختلف فارسی و عربی خوذای نامک است (کریستنسن، کیانیان صص61 - 65)، بنابراین کلمهء مذکور را هم نمیتوان معتبر شناخت، چنین بنظر می آید که در زیر همهء این تحریفات، کلمهء خشیون Khshevan، که در سغدی به معنی «شاه» است پنهان باشد. این حدس از مولر است. (متون سغدی ج1 ص108، یادداشت ها). و مقایسه شود با هنینگ، کتاب دعا و اعتراف ص954.
(4) - Nakhvaragh (به لهجهء شمال غربی) یکی از عناوین ایرانی است. (ایران در زمان ساسانیان، ترجمهء رشید یاسمی حاشیهء ص35).
(5) - Vahan. (6) - لازار، لانگلوا، ج2 ص57.
(7) - تاریخ ایرانیان و تازیان در زمان ساسانیان به روایت تاریخ طبری چ لیدن (1879) ص230 یادداشت 3. منابع آن عصر از این جنگ و انتقام هیچ ذکری نکرده اند. (ایران در زمان ساسانیان، کریستنسن، حاشیهء ص319).
(8) - Sindjibu.
(9) - Silzibul.