هاکره

[رَ / رِ] (ص) الکن و آنکه در حرف زدن زبانش میگیرد. (برهان) (ناظم الاطباء). جهانگیری نویسد: هاکره و هاکله، کسی را گویند که در سخن گفتن زبانش میگرفته باشد و آن را به تازی الکن خوانند. مؤلف تاریخ معجم نظم نموده :
به دور معدلتش رهزنان و دزد از بیم
شدند هاکره از کاف کاروان گفتن.
رشیدی گوید: «لیکن در دیوان سوزنی این بیت یافته شد بر این وجه :
ز عین عدلش زای زبان دزد براه
چو ها گره شود از کاف کاروان گفتن.
و بر این تقدیر دو کلمه است: ها، جداست و گره جداست». هدایت در مقدمهء انجمن آرا نویسد: «در فرهنگ جهانگیری آورده که «هاکره» به معنی الکن و کسی که زبانش گرفتگی دارد، و برهان هم به وی اقتفا کرده معلوم شد رشیدی نلغزیده معنی شعر را درست دانسته است. شعر از سوزنی و بر این وجه است: (عین شعر را که رشیدی آورده نقل میکند) و خبط کرده. جهانگیری و برهان هاکره را که دو کلمه و «ها» جدا و «گره» جداست، یک کلمه شمرده به معنی الکن دانسته اند». سعید نفیسی پس از ذکر بیت مذکور نوشته است (دربارهء چند لغت پارسی در «یادنامهء پورداود» ج1 صص 229 - 230): «اما این بیت در تاریخ معجم نیست و پیداست از کسی است که همین اشتباه عجیب فرهنگ نویسان را به یاد داشته و این بیت را به همین نیّت که «هاکره» را به معنی «الکن» بیاورد سروده است. بیتی که در تاریخ معجم (چ تهران 1318 ه . ق. ص16) آمده این شعر سوزنی است که گوید:
ز «عین» عدلش «زای» زبان دزد براه
چو «ها» گره شود از «کاف» کاروان گفتن.
و پیداست مراد سوزنی این است که زبان دزد که مانند «زای» حروف الفباست، یعنی تیزی و برندگی دارد، از «عین» حرف اول عدل ممدوح، یعنی از بیم عدل او، مانند «ها» که در شکل چون گره نوشته میشود، گفتن «کاف» اول لفظ کاروان گره میخورد، یعنی کند و ناتوان میشود. در این بیت، فرهنگ نویسان نادان «ها گره» را یک کلمه خوانده و «هاکره» پنداشته و به معنی الکن گرفته و بعد به قاعدهء تبدیل مخرجها در زبان فارسی که «را» به «لام» بدل میشود ضبط دیگری از این کلمه به صورت «هاکله» هم تراشیده اند». هرچند اعتراضات مزبور در مورد اشتباه فرهنگ نویسان در بیت سوزنی وارد است، ولی «هاکره» و «هاکله» به معنی الکن را آنان از خود نتراشیده اند، بلکه ایشان که در هندوستان میزیسته اند این کلمات را در آن کشور شنیده و ضبط کرده اند. در زبان هندی هاکله، هکلا haklaبه معنی لکنت و الکن آمده، هکلاپن haklapan به معنی لکنت و هکلانا haklanaبه معنی لکنت داشتن است. در زبان اردو نیز این کلمات به همین معانی آمده، و تبدیل لام به را هم معهود است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ج4 ص2308).