هاضمه

[ضِ مَ] (ع ص) مؤنث هاضم. هضم کنندهء طعام. گوارنده. || (اِ) یکی از هشت خادم نفس نباتی است که غذا را می پزد :
نشان هاضمه طباخ و نام دافعه کناس
کز اینها قوت افزاید برای قوت چار ارکان.
ناصرخسرو.
بس گرسنگی که سستی آرد
در هاضمه تندرستی آرد.نظامی.
- جهاز هاضمه(1)؛ دستگاه گوارش. مجموعهء اعضاء که به کار هضم یاری دهند. دستگاه گوارش انسان مجرای عضلانی غشائی طویلی است که از سوراخ خارجی حفرهء دهانی شروع شده به سوراخ مقعد ختم می گردد و آن را مجرای تغذیه نیز میگویند. طول آن 10 تا 12 متر است و معمولاً شش تا هفت برابر طول کلی بدن میباشد. باید دانست که ماشین بدن انسان مانند هر ماشینی بتدریج که کار میکند از خود میکاهد و برای ترمیم از دست رفته و ضایعات دائمی که در اثر کار حاصل میشود و برای اینکه بدن خود را در شرایط مساعد طبیعی نگاه دارد، باید از خارج موادی به صورت غذا بگیرد. ولی این مواد خارجی طبیعت، قابل جذب بدن نمی باشند و باید قبلاً تغییراتی نموده هضم گردند و قابل جذب(2) و نفوذ در خون باشند و این تغییرات در جهاز هاضمه صورت میگیرد و مواد غذائی جذب شده از آنجا وارد خون میگردد و به تمام عناصر بدن می رسد. دستگاه گوارش در سلسلهء حیوانات متدرجاً تکاملی دارد به قسمی که در حیوانات یک سلولی(3)اغذیه یا به وسیلهء عمل «تراوش»(4) به بدن جذب میشود و یا به وسیلهء پاهای کاذب آمیبی، جسم خارجی احاطه شده هضم میگردد و در حیوانات دیگر جهاز هاضمه ابتدا بشکل لولهء بن بست بوده که مجرای دخول و خروج یکی است و در دسته های دیگر بشکل لوله درآمده که سوراخ ورودی (دهان) و سوراخ خروجی (مقعد) بطور جداگانه دارد. این لولهء هاضمه از کرمها شروع و در حیوانات پستاندار تغییراتی نموده و به صورت تکاملی خود درمی آید، به طوری که لولهء هاضمه ابتدا در وسطش برجستگی ایجاد شده و تقریباً معده تشکیل می یابد، قسمت فوق معدی تقریباً میانی و مستقیم میماند که مری و حلق و دهان باشد. اینها در بالای حجاب حاجز قرار دارند. قسمت زیر معدی کشیده شده و به خود پیچیده و روده را میسازد. روده در قسمت انتهائی اش برآمدگی پیدا میکند و به دو قطعهء مشخص تقسیم میگردد. قطعهء اولی که درازتر و باریکتر از قطعهء دومی بوده و در دنبال معده میباشد موسوم به رودهء نازک یا «معاء دقاق» است و قطعهء دومی که کوتاهتر و عریضتر است همان رودهء کلفت یا «معاء غلاظ» میباشد که به مقعد منتهی میگردد. قسمت فوق معدی لولهء گوارش، برای هدایت و سیر مواد غذائی بطرف معده میباشد (قسمت واردکننده(5)). معده و رودهء نازک بمنزلهء لابراتوار بدن بوده که مواد غذائی تغییرات فیزیکی و شیمیائی یافته و در همین جاست که تحت تأثیر شیره های هاضمه قرار گرفته و غذا هضم میگردد. و به صورت مادهء نرم نیم سیال گشته و بسهولت قابل جذب میگردد (قسمت هاضمه(6)) و بالاخره رودهء کلفت مواد(7)باقیمانده را از رودهء نازک میگیرد، و این مواد آب خود را از دست میدهند و به صورت مواد مدفوعه از مقعد به خارج ریخته میشوند. معده و رودهء نازک و رودهء کلفت در حفرهء بطنی لگنی و در زیر حجاب حاجز قرار دارند و با پردهء صفاق مجاور میباشند. از نظر جنین شناسی، مجرای غذائی از پردهء درون جلدی(8) است، فقط دو انتهای قدامی و خلفی اصلشان از پردهء برون جلدی(9) میباشد. دهان که از برون جلد است ابتدا به صورت فرورفتگی میباشد به نام حفرهء دهانی که کم کم متوجه بن بست حلقی شده و به آن مربوط میگردد. انتهای خلفی از قطعهء ذنبی جنین است و این قسمت پوست شکافته شده و برون جلد کمی فرومیرود و به قسمت انتهائی رودهء مستقیم مربوط میگردد و مجرای مقعدی تشکیل می یابد. به دور لولهء هاضمه، ضمائمی بشکل غدد وجود دارد (که ترشحات خود را در این لوله ریخته و برای هضم و جذب غذا به کار میرود، مانند غدد بزاقی، کبد و لوزالمعده) که کم و بیش دور از دستگاه گوارشی بوده به وسیلهء مجاری به آن ارتباط دارند. غدد بزاقی در مجاورت دهان بوده و ترشحات خود را در این حفره می ریزند. لوزالمعده و کبد در شکم جای دارند و مجاری مترشحهء آنها در قسمتی از روده به نام اثناعشر باز میشود. لولهء گوارشی در سطح قدامی یا بطنی ستون مهره ای قرار داشته که توسط آن از سلسلهء اعصاب مرکزی جدا میباشد و از قسمتهای مختلفهء بدن عبور میکند، ابتدا در صورت است و از آنجا شروع میشود و بعد وارد گردن شده و به ترتیب سه حفرهء بزرگ سینه، شکم و لگن را سیر میکند و کمی در زیر استخوان دنبالچه به خارج راه پیدا میکند. در گردن، مجاور با مجرای هوائی مخصوصاً با حنجره و قصبه الریه است. در سینه، در قسمت میان سینهء خلفی مابین دو ریه و عقب قلب است و در شکم و لگن، مجاور با عناصر ادراری و تناسلی و عروق مهمه میباشد. بنابراین دستگاه گوارشی دارای قسمتهای زیر میباشد: دهان یا حفرهء دهانی، حلق یا گلو، مری، معده، رودهء نازک و رودهء کلفت و مقعد. عناصری که ضمیمهء دهان میباشند عبارتند از: دندانها و سه زوج غدد بزاقی زیرزبانی و تحت فکی و بناگوشی و غددی که مربوط به رودهء نازکند عبارتند از: کبد و لوزالمعده و به این غدد یک عضو رگی و خونی به نام طحال ضمیمه میشود. (از کالبدشناسی توصیفی، کتاب هفتم دستگاه گوارش تألیف استادان کالبدشناسی دانشکدهء پزشکی صص1-3).
- قوهء هاضمه؛ قوه ای که غذا را پخته گرداند. گوارندهء غذا. قوه ای در حیوان که طعام خورده را گوارد و یکی از چهار قوهء طبیعیهء خادمه است. «و هی قوه تخلع الغذاء مده المسک، صوره اللحم و الخبز مثلا و تلبسه صوره العضو». (از تذکرهء ضریر انطاکی ج1 ص13). قوه ای که طعام را نرم میکند و تحلیل میبرد. (ناظم الاطباء).
.
(فرانسوی)
(1) - Appareil de la digestion
(2) - Absorbable. .
(فرانسوی)
(3) - Protozoaires .
(فرانسوی)
(4) - Endosmose .
(فرانسوی)
(5) - Portion ingestive .
(فرانسوی)
(6) - Portion digestive
(7) - Ejective. .
(فرانسوی)
(8) - Endoderme .
(فرانسوی)
(9) - Ectoderme