نیلوفر

[فَ] (اِ)( 1) نیلوفر معمولی یا نیلوفر آبی( 2) گیاهی است از تیرهء نیلوفرهای آبی که نزدیک به تیرهء آلاله ها است این گیاه آبزی است و در مناطق گرم و معتدل می روید برگهایش قلبی شکل و مسطح است درازای دمبرگ طویل است و برگها در سطح آب شناورند این گیاه را غالباً به عنوان یک گیاه زینتی در استخرها و حوضچه ها می کارند ساقهء خزندهء این گیاه که در کف برکه ها و حوضچه ها می خزد به عنوان قابض در تداوی به کار می رود از دانه های آن نیز جهت جلوگیری از ازدیاد قوه باه استفاده می شود( 3) نیلوفر بزرگ: گونه ای نیلوفر آبی است که در برکه ها و حوضچه های نواحی گرم می روید برگهای این گونه نیلوفر آبی دارای پهنهء وسیع و جالب توجهی هستند به طوری که قطر پهنهء برگهایش تا دو متر هم می رسد لبهء برگهایش که مانند دایرهء وسیعی بر سطح آب قرار می گیرند به طرف بالا برگشته است همین برگشتگی لبهء برگهای این گیاه به طرف بالا با توجه به وسعت پهنهء برگها حالت یک قایق کوچک مدوری را به برگهای این گیاه داده است به طوری که می تواند وزن طفلی را که بر روی آن قرار گیرد تحمل کند گلهایش نیز نسبهً بزرگ و داری گلبرگهای فراوانی هستند رنگ گلبرگهای محیط گل سفید است و هرچه بیشتر به طرف مرکز گل متوجه شویم رنگ گلبرگها متمایل به قرمز می شود میوه اش کروی شکل و خاردار است و دانه هایش محتوی نشاستهء فراوان و خوراکی است ازین جهت این گیاه را ذرت آبی( 4) نیز گویند نیلوفر سفید: یکی دیگر از گونه های نیلوفر آبی است که گلهای سفید دارد( 5) نیلوفر هندی( 6): گیاهی است از تیرهء نیلوفرهای آبی که گلهایی شبیه نیلوفر آبی معمولی دارد برگها و گلهایش بر خلاف نیلوفر معمولی از سطح آب در حدود یک متر بالاتر قرار می گیرد دوگونه از این گیاه شناخته شده است یک گونهء آن که دارای گلهای زردرنگ است و خاص مناطق گرم آمریکای جنوبی است گونهء دیگر دارای گلهای سفید یا قرمز است و در مناطق گرم آسیا و اروپا می روید دانه هایش ذخائر غذائی فراوان دارند و به باقلای مصری و الفول المصری موسومند نیلوفر باغی( 7): گونه ای نیلوفر یا پیچک است که بیشتر به نام لبلاب موسوم است این گیاه خودرو است و به سرعت تکثیر می یابد گلهایی به رنگ سفید یا گلی دارد و در اکثر نقاط ایران در مزارع و باغچه ها می روید و نموش هم سریع است این گیاه اگر در زمینی بروید که نزدیکش گیاهی یا تکیه گاهی نباشد روی زمین می خزد، اما همین که به تکیه گاه یا گیاه دیگری رسید دور آن می پیچد و از آن بالا می رود از برگهایش به عنوان سبزی آش استفاده می کنند، خوراک خوبی نیز برای دامها محسوب می شود اما این گیاه زیان زیادی به مزارع خصوصاً مزارع غلات و کتان و شاهدانه می رساند چون از رشد آنها جلوگیری می کند ریشه کن ساختن آن نیز دشوار است زیرا ریشه های نازکش در اعماق زمین فرومی رود و از هر تکهء کوچک یک پیچک تازه می روید نامهای دیگر این گیاه حشیشهء مهبوله و لوایه و پیچک باغی و لبلاب و لبلاب صغیر و علیق و مداد و طربوش الغراب و قهقهه و لبینه و عصب صغیر و بور طخیله است نیلوفر پیچ هندی( 8): گونه ای نیلوفر یا پیچک است که دارای ساقه های خزنده و برگهائی پوشیده از کرک و گلهائی به رنگهای زیبای ارغوانی یا بنفش یا سفید است که به صورت خوشه مجتمع می باشند منشأ اصلی این گیاه امریکای مرکزی است اما در شمال افریقا و فرانسه نیز کشت می شود ریشه های متورم این گیاه دارای 40 درصد مواد نشاسته ای و 20 درصد قندهای مختلف و 4 درصد مواد پروتیدی است، از این جهت مورد تغذیه قرار می گیرد و مانند سیب زمینی از آن استفاده می شود در جنوب ایران به ویژه بلوچستان گونه هائی از این گیاه می روید که در زبان محلی آن را گجر لاهوری می نامند نامهای دیگر این گیاه حب النیل و عجب و قرطم هندی و حسن الساعه و حب العجب و دمه العشاق و مرچایی و زیرکی و عجب گیاه و چهارمرجه است نیلوفر صحرائی( 9): یکی از گونه های نیلوفر باغی است که پایا است و ساقهء بالارونده و پیچنده دارد و گلهایش سفیدرنگ است بزرگی گلها بین 3 تا 4 سانتی متر است و در اکثر مزارع و بیابانها به حالت وحشی می روید نامهای دیگرش: سکرجا و لبلاب کبیر و پیچک صحرائی و اقسیان و حبل المساکین و عشاق الشجر و عصب و بدسغان و بدشغان و بداسغان و بدشگان و بدسکان و کف الکلب و راحه الکلب است نیلوفر فرنگی: انواع نیلوفر که در عهد ناصرالدین شاه از اروپا به ایران آوردند (فرهنگ فارسی معین) نیلوفر در تداول امروزی قسمی پیچک است گل آن چون شیپوری است به رنگ آبی سخت مطبوع یا سرخ کم رنگ و لطیف، در نهایت صفا و طراوت که صبح زود باز شود و چند ساعت پس از زدن آفتاب بپژمرد گل ازرق آفتاب پرست گل کبود (یادداشت مؤلف) نیلوفر از اسپرغم هاست (ذخیرهء خوارزمشاهی) نیلوفر اسم فارسی است و کرنب الماء عبارت از اوست، بیخش مانند زردک و ساقش نرم و طولش به قدر عمق آبها، برگش به سطح آب و ثمرش به قدر سیبی شبیه به قبهء خشخاش و در آن تخمهای عریض سیاه و بالزوجت و گلش بیرون آب و اکثر او کبود و بعضی سرخ و آن هندی است و بعضی مایل به زردی و تیرگی و بعضی گویند که بری او نیز می باشد (از تحفهء حکیم مؤمن) گلی است معروف که با آفتاب از آب سر برمی آورد و باز با آفتاب فرومی رود (از برهان) نبات او در مرغزارها و آب ها ایستاده بود و بعضی در آب پنهان باشد و باقی نبات او بر روی آب بود و گل او سفید بود شبیه به شکوفهء سوسن و میان گل او زعفرانی بود (از ترجمهء صیدنهء بیرونی) آن را نینوفر نیز گویند، فارسی است، و آن در آب ایستاده روید (از منتهی الارب) (از اقرب که به معنی پر و جناح « فر » که بدان رنگرزی کنند و « نیل » : الموارد) کلمه ای اعجمی است و گفته اند که مرکب از دو جزء است است، فکانه قیل: مجنح بنیل، لان الورقه کانها مصبوغه بالجناحین (از اقرب الموارد) نیلوفر دو قسم باشد آفتابی و ماهتابی، آفتابی سرخ باشد به وقت طلوع آفتاب شکفته می شود و به هندی آن را کول گویند دیگر ماهتابی و آن دو نوع است یکی سفید محض و دیگر سفید مایل به کبودی این هر دو نوع به وقت شام شکفته می شود و در ادویهء یونانیان همین را به کار برند و خان آرزو در چراغ هدایت نوشته که نیلوفر سوای گل معروف است که در آب روید، گلی است دیگر که بیارهء آن بر درخت دیگر پیچد و آن نیلی باشد (از غیاث اللغات) و رجوع به انجمن آرا و فرهنگ رشیدی شود : کبت نادان بوی نیلوفر بیافت خوشش آمد سوی نیلوفر شتافت وز بر خوشبوی نیلوفر نشست چون گه رفتن فراز آمد نجسترودکی از وی [ بلخ ] ترنج و نارنج و نیشکر و نیلوفر خیزد ( (حدود العالم) گفتم چو برگ نیلوفر بود پیش ازین گفتا کنون ز خون عدو شد چو ارغوان فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 273 تا به دی ماه گل سرخ نباشد در باغ تا به نوروز نباشد گل نو نیلوفرفرخی تا بود لعلی نعت گل نار چون کبودی صفت نیلوفرفرخی گفتی که درزدند هزاران جای آتش به گرد خرمن نیلوفرناصرخسرو گر به روی تازه سوی روی آتش بنگری روی آتش را همی تو تازه نیلوفر کنی ناصرخسرو (دیوان ص 453 ) چرا پناه دل من به زیر زلف تو کرد چو باشد از شب تاری نفور نیلوفرقطران مشنو از شب پرک حکایت خور گرد حربا برآی و نیلوفرسنائی حوض ز نیلوفر و چمن ز گل سرخ کوه نشابور گشت و کان بدخشانمختاری همچو چنبر باد چفته همچو نیلوفر کبود قد و خد حاسدت از رنج و از بداختری سوزنی رای تو که آفتاب فضل است و هنر گر یاد کند نیم شب از نیلوفرانوری ز آسیب دست دلبرش نیلی شده سیمین برش سیاره ها نیلوفرش بر آفتاب انداخته خاقانی روی چو آفتاب به چشم چو نرگست آن تازگی دهد که به نیلوفر آفتابخاقانی نیلوفر خورشید جمال تو منم خاکستر آتش خیال تو منمخاقانی چو عاجز گشت زین خاک جگرتاب چو نیلوفر سپر افکند بر آبنظامی چشم نیلوفر از شکنجهء خواب جان درانداخته به قلعهء آبنظامی فلک را کرد نیلی پوش پروین موصل کرد به نیلوفر به نسریننظامی چو نیلوفر در آب و ماه در میغ پری رخ در میان پرنیان استسعدی خیری و خطمی و نیلوفر و بستان افروز نقشهایی که در او خیره بماند ابصار سعدی آه اگر وقتی چو گل در بوستان یا چون سمن در گلستان یا چو نیلوفر در آبت دیدمی سعدی آنکه چون لاله ازین پیش جگرسوخته بود همچو نیلوفر ازین پس سپر افکند بر آب ابن یمین نیلوفر از آب سر برآورد و نمود مژگان کبود و دیدهء زراندود ؟ (از تاج المآثر) - نیلوفر آبی؛ رجوع به نیلوفر شود - نیلوفر باغی؛ رجوع به نیلوفر و نیز رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص 241 شود - نیلوفر بری؛ رجوع به نیلوفر صحرائی ذیل نیلوفر و رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص 241 شود - نیلوفر بحری؛ رجوع به نیلوفر آبی ذیل نیلوفر شود - نیلوفر بستانی؛ رجوع به نیلوفر باغی ذیل نیلوفر شود - نیلوفر خشکی؛ رجوع به نیلوفر باغی و نیلوفر صحرائی ذیل نیلوفر شود - نیلوفر کبود؛ رجوع به نیلوفر شود - نیلوفر صحرایی؛ رجوع به نیلوفر شود - نیلوفر ماتم؛ گل نیلوفر که از جهت سیاهی رنگ وی بر سر نمی زنند الا سیه پوشان ماتم (آنندراج) سیه پوشان ماتم گل نیلوفر را از جهت سیه رنگی بر سر زنند (غیاث اللغات) (از مصطلحات الشعراء) : شمع نیلوفر ماتم زده از شعله به سر ظلمت اندوخت شبم بس که ز هجران کسی صائب (از آنندراج) - نیلوفر هندی؛ رجوع به نیلوفر شود - نیلوفر وحشی؛ رجوع به نیلوفر صحرائی ذیل نیلوفر از حاشیهء برهان ) nilotpala : از سانسکریت ،nilopal : شود ( 1) - = نیلوپل = نیلوپر = نیلوفل = نیلوپرک = نیلفر = نیلپر، پهلوی فرانسوی و لاتینی) ( 3) - گل آب یکی از اقسام این گیاه است که دارای گلهای رنگین ) Nenuphar - ( قاطع چ معین) ( 2 است برخی کتب، نیلوفر آبی را به نام آلالهء آبی نیز نام برده اند باید توجه داشت که اشتباه است، آلاله آبی (فرانسوی: یکی از گونه های آلاله است و غیر از نیلوفر آبی است (از فرهنگ فارسی معین) , (Ranunculus aquatilis Nelumbium - ( لاتینی) ( 6 ), Nymphoea alba - ( فرانسوی) (لاتینی) ( 5 ) Victoria regia - ( لاتینی) ( 4 )Victoria Convolvulus ( لاتینی ) Liseron des champs - ( فرانسوی) ( 7 ), Nelombo ( فرانسوی ) speciosum Grand liseron Convolvulus - ( فرانسوی) ( 9 ), Ipomee ( فرانسوی ) Ipomoea - ( لاتینی) ( 8 ), arvensis sepium ( لاتینی ) sepium, Calytegia.