نیشابور

[نی / نَ]( 1) (اِخ) نشابور نشاپور نیشاپور نیسابور پهلوی: نیوشاهپور( 2) نام اصلی آن نیوک شاهپوهر( 3) بنای این شهر را از 457 م) نیشابور - شاهپور اول دانسته اند( 4) و آن را یکی از چهار شهر بزرگ خراسان قدیم گفته اند در دورهء یزدگرد دوم ( 438 مدتی محل اقامت او بوده است در دورهء آخر حکومت ساسانیان ظاهراً نیشابور اهمیت اولین را از دست داده است، زیرا نام آن 35 ه ق) به صلح بدانجا درآمدند در دورهء طاهریان و - شهر به ندرت دیده می شود مسلمانان در حکومت عثمان بن عفان ( 26 سامانیان نیشابور از نو موقعیت دیرین خود را به دست آورد در اواخر حکومت مسعود غزنوی که سلجوقیان به مشرق ایران هجوم آوردند طغرل این شهر را مقر خود ساخت در دورهء حکومت سنجر نیشابور مورد هجوم غزان واقع شد ( 548 ه ق) یاقوت نویسد غزان هر که را در این شهر یافتند کشتند و مال او را گرفتند و شهر را آتش زدند سپس یکی از غلامان سنجر به نام مؤید به نیشابور درآمد و مدرم را در یکی از محلات آن که شادیاخ نام داشت سکونت داد و شهر را آبادان کرد و باروئی بر گرد آن برآورد اندک اندک نیشابور آبادان می شد که دیگر بار با هجوم مغولان ( 618 ه ق) ویران گردید یاقوت که خود معاصر با مغولان بوده است چنین آرد: در حملهء مغول مردمی که از شهرهای خراسان گریخته بودند در نیشابور گرد آمدند و این شهر را برای سکونت خود استوار ساختند مغولان شهر را محاصره کردند یکی از مردم نیشابور تیری افکند و داماد چنگیزخان را بکشت چنگیزخان خود عازم تسخیر نیشابور شد و این شهر را بگرفت و مغولان هر موجود زنده که یافتند بکشتند و شهر را با خاک یکسان کردند دربارهء جمعیت نیشابور در این عهد سخن را به مبالغت کشانده اند چنانکه عده ای مردم شهر را دوهزارهزار نوشته اند که پیداست بر اساسی نیست ولی هرگاه شمار مردم مقیم آن را در عصر پس از غزان با مردمی که از شهرهای مختلف خراسان بدانجا گریخته بودند در نظر گیریم عددی بزرگ خواهد شد پس از حملهء مغول دیگر هیچ گاه نیشابور نتوانست مقام گذشتهء خود را به دست آورد گذشته از قبر خیام و شیخ عطار که در نزدیکی این شهر واقع است، بنای امامزاده محروق را باید نام برد این بنا از آثار قرن هشتم هجری است و گنبدی عالی و کاشی کاری های بسیار زیبا دارد موقعیت امروزین نیشابور یکی از شهرستانهای استان نهم کشور ایران است و محدود است از طرف شمال به کوه بینالود، از غرب به شهرستان سبزوار، از شرق به بخش فریمان از شهرستان مشهد و بخش کدکن از شهرستان تربت حیدریه و از جنوب به شهرستان کاشمر آب و هوای شهرستان نیشابور نسبت به پستی و بلندی در شمال و جنوب آن متفاوت است، به این ترتیب که هوای بخشهای سرولایت، قدمگاه، فدیشه و حومه معتدل و هوای قراء و قصباتی که در کوه و دره های بینالود واقع شده اند سرد است، لیکن دهستان عشق آباد و طاغنکوه که در جنوب این شهرستان قرار دارند شوره زار و گرمسیر است به خصوص در فصل بهار و پائیز بادهای شدیدی در این محل می وزد، در بعض سالها بر اثر شدت وزش باد قسمتی از زراعت اهالی زیر شن مستور می شود در شمال شهرستان رشته ارتفاعاتی به نام بینالود از شمال غربی سرولایت تا جلگه رخ امتداد دارد که حد طبیعی بین شهرستان مشهد و نیشابور است و مهمترین قلل آن به بلندی 3300 گز است ارتفاعات دیگری در قسمت جنوب غربی شهرستان است به نام طاغنکوه و کوه جسته که حد فاصل بین شهرستان سبزوار و نیشابور است و مرتفع ترین قلل آن 2100 گز می باشد، در منطقهء نیشابور رودخانهء مهمی که دائماً جریان داشته باشد وجود ندارد چند رشته رودهای محلی که در موقع بهار از کوه بینالود سرچشمه گرفته و قراء و قصباتی را که در مسیر آنها واقع است مشروب می نمایند عبارتند از رودخانهء فاروب رمان، رودخانهء دررود، فرزدق، شمس آباد، بوژآباد، نیردباد بالا و پائین راه آهن تهران به مشهد در جنوب شهر و به موازات جادهء تهران - مشهد عبور می کند شهرستان نیشابور از چهار دهستان به نام حومه، سرولایت، فدیشه و قدمگاه تشکیل شده و دارای 634 آبادی است و مجموع نفوس آن در حدود 180000 نفر می باشد شهر نیشابور شهر زیبا و خوش آب و هوای نیشابور بر سر راه تهران به مشهد واقع شده است و فاصلهء آن نسبت به شهرهای اطراف به شرح زیر است: تا تهران 776 ، تا مشهد 137 و تا سبزوار 176 کیلومتر است شهر نیشابور در 58 درجه و 48 دقیقهء طول شرقی و 36 درجه و 14 دقیقهء عرض جغرافیایی واقع است و ارتفاع آن از سطح دریا 1193 گز است، بنابراین 182 گز از مشهد مرتفع تر می باشد این شهر یکی از شهرهای تاریخی و آباد و پرجمعیت ترین شهرهای ایران بوده که در فتنهء مغول ویران و نفوس آن قتل عام شده اند به طوری که تاریخ نشان می دهد نیشابور در ازمنهء قدیم در حدود یک میلیون جمعیت و 12 هزار قنات داشته که در شهر و قراء و قصبات آن جاری بوده آثار و علائمی که در اطراف شهر کشف شده نشان می دهد که وسعت شهر چند برابر وسعت فعلی بوده است شهر 1) - به فتح اول و با ) ( نیشابور مطابق آخرین صورت ادارهء آمار دارای 24270 نفر جمعیت است (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9 نیساپور یا نیشابور، از - (Nev - Shahpuhr (3) - Nivak - Shahpuhr (4 - ( هر دو متداول است ( 2 (i) « ی» مصوِّت اقلیم چهارم و از قواعد خراسان و شهری است مشهور در دشت گسترده و به مقدار یک فرسخ در یک فرسخ، از آنجا تا طوس سه مرحله است، بیشتر آبش از قنات هاست، هوایش سالم است و از نخستین اعمال آن تا جیحون بیست وسه مرحله است احمد کاتب گوید: میان نیسابور و هر یک از مرو و هرات و جرجان و دامغان ده مرحله است در اللباب آمده است که نیسابور پرنعمت ترین ؛« نیکو جائی است، شهری شود » شهرهای خراسان است و از این روی بدین نام خوانده شده که چون شاپور شاه آنجا را بدید گفت در آن زمان در آنجا نیزاری بود، فرمان داد تا نی ها را بریدند و به جای آن شهری بنا کردند و نیسابورش نامیدند، مرکب از دو کلمهء نی و شاپور نیسابور مقصد بازرگانان است من می گویم امروز نیز به نشابور معروف است و نیسابور فراموش شده (از 521 ) بهترین جاها از حیث معادن نیشابور است نیشابور کهن دژ دارد و شهرهای آن عبارت - ترجمهء تقویم البلدان صص 520 است از: زام، باخرز، جوین و بیهق نیشابور را دوازده روستاست که در هر روستائی صدوشصت دهکده است (از ترجمهء تقویم ( البلدان ص 167.