نیرنگ

[رَ] (اِ) رنگ باشد که نگارگران زنند( 1) (لغت فرس اسدی ||) نقشه تصویر که به زکال بر کاغذ طرح کنند (غیاث اللغات) آنچه مرتبهء اول نقاشان با انگشت و زغال نقش و طرح کنند و بکشند (برهان قاطع) نقش و هیولی هرچه باشد و نقاشان چون نقشی بکشند اول نیرنگ کنند و بعد از آن نقش کنند (اوبهی) طرح و نقشی که نقاشان و طراحان و معماران قب رسم کنند (فرهنگ خطی) طرحی که نقاش با زغال و جز آن بار اول کشد (فرهنگ فارسی معین ||) هیولای هرچیز را نیز گویند (برهان قاطع)( 2) - نیرنگ و رنگ؛ حیله و فریب : چه افتاد کامروز نامد به جنگ چرا ساخت زین گونه نیرنگ و رنگ فردوسی آمد آن ماه دوهفته با قبای هفت رنگ زلف پر بند و شکنج و چشم پر نیرنگ و رنگ معزی || - شگفت انگیزی و فریبائی : یکی گاو دیدم چو خرم بهار سراپای نیرنگ و رنگ و نگارفردوسی - نیرنگ زدن؛ طرح کردن (فرهنگ فارسی معین) : نقوش تقسیم و تبویب آن را [ کتاب را ] نیرنگ زد (المعجم ص 3 از فرهنگ فارسی معین) ( 1) - شاهدی که در فرهنگ اسدی آمده، این بیت فرخی است: همه عالم ز فتوح تو نگاری گشته ست همچو آگنده به صد رنگ نوآیین نیرنگ شادروان دهخدا در حاشیهء این شعر در دسترس ماست بدین شرح: « فرهنگ خطی » یادداشتی از « سیرنگ است به معنی سیمرغ و نیرنگ غلط است » یادداشت فرموده اند نیرنگ افسون و نورنگ بود چون سحر و کیمیا و شعبده، در برهان نیمرنگ نگارشدهء نگارگران را نوشته و فریب خورده، آن بی » بیت ذیل هم از خاقانی شروانی در فرهنگ نظام شاهد معنی » استاد فقید دکتر معین در حاشیهء برهان آورده اند « رنگ بوده است و پیداست که نیرنگ در این « متن آمده: در غمزهء جادوی او نیرنگ رنگارنگ بین در طبع خاقانی کنون سودای گوناگون نگر بیت همان فریب و افسون است در فرهنگی دیگر (خطی) این بیت خاقانی شاهد آمده است: نیرنگ زد زمین را شبه فلک به جلوه پرگار زد هوا را قوس قزح به شهپر و در این بیت جای تأمل است، و تأملی بیشتر لازم است در این بیت حافظ: تا چه خواهد کرد با نیرنگ و » ما تاب و رنگ عارضت حالیا نیرنگ نقش خود بر آب انداختی و نیز در اشعاری که در ترکیبات نیرنگ زیر عنوان آمده است باید تعمّق کرد ( 2) - این معنی را فرهنگ نویسان به تبع معنی قبلی وضع کرده اند « رنگ.