نهاوند

[نَ / نِ وَ]( 1) (اِخ) شهری است از عراق عجم (جهانگیری) (غیاث اللغات) (از برهان) شهری است از جبال (از حدود العالم) در نزدیکی همدان (جهانگیری) در جنوب همدان است (از منتهی الارب) از اقلیم چهارم است و در حدود همدان (از انجمن آرا) (از آنندراج) از اقلیم چهارم است از بلاد جبل ابن حوقل گوید: نهاوند در جنوب همدان است شهری است بر دامنهء کوه، رودها و بستانها دارد و میوه اش فراوان است میوهء آن را به سبب نیکوئی آن به عراق برند در اللباب آمده است که نهاوند شهری است از بوده است پس حاء را به هاء بدل کردند و خدا داناتر « نوح آوند » بلاد جبل، گویند آن را نوح علیه السلام بنا کرده است و نام آن است سمعانی در الانساب گوید که: حرب بزرگ مسلمانان در زمان عمر بن خطاب رضی الله عنه در آنجا واقع شد و من چند روزی آنجا اقامت کرده ام صاحب العزیزی گوید: میان همدان و نهاوند چهارده فرسخ است (از ترجمهء تقویم البلدان ص 482 و 483 ) شهر نهاوند بر کوهی قرار گرفته و بنای آن از گل است و چشمه ها و باغهای فراوان دارد (از ترجمهء صوره الارض ص 111 ) و اندر وی دو مزگت جامع است و جائی با نعمت بسیار است و از وی زعفران و میوهء [ نیکو خیزد ] (حدود العالم) (یادداشت مؤلف) شهر معظمی است در سمت قبلی همدان در سه روزه راه و آن قدیم ترین شهری است که در کوه واقع شده و این شهر ماه بصره یعنی در حساب آن و دینور ماه کوفه یعنی در آن می باشد و کوه این شهر آب آن را به دو قسم منقسم سازد، قسمی به سوی نهاوند و قسم دیگر به سمت غرب می رود در میان آن حصاری شگفت انگیز و بنای مرتفع حیرت آوری دیده میشود، و قبور جماعتی از شهداء مسلمانان در این بناست (از معجم البلدان) وضع امروزین نهاوند: شهرستان نهاوند یکی از شهرستانهای استان پنجم و محدود است از طرف شمال به شهرستانهای ملایر و تویسرکان و بخش کنگاور از شهرستان کرمانشاهان از طرف جنوب به کوه گرو که خط الرأس آن حد طبیعی این شهرستان و شهرستان خرم آباد است از طرف شرق به شهرستان ملایر و بخش اشتربیان شهرستان بروجرد از طرف غرب به بخش صحنه از شهرستان کرمانشاه و بخش نورآباد از شهرستان خرم آباد شهرستان نهاوند در طول دره ای به عرض تقریبی 4 الی 12 هزارگزی بین دو کوهستان که جهت آنها از شمال غرب به جنوب شرق است واقع شده و رودخانهء مهم گاماسیاب در وسط این دره جاری است شهر نهاوند مرکز شهرستان در قسمت علیای درهء مذکور در ارتفاع 1677 گز واقع گردیده است هوای شهرستان سردسیر سالم است فقط قسمت سفلی رودخانهء گاماسیاب نسبت به نقاط کوهستانی و دشت معتدل است اکثر قراء مهم شهرستان در طول رودخانه گاماسیاب واقع شده و از آن مشروب میگردند و قسمتی نیز از رودخانه های ملایر، تویسرکان و قنوات و چشمه سارهای کوهستانی بهره مند میشوند بطور کلی آب شهرستان شیرین و املاح خارجی آن کم است دو سلسله کوهستان در شمال و جنوب شهرستان بشرح زیر واقع شده است: 1 - ارتفاعات جنوبی، کوههای جنوبی شهرستان دنبالهء سلسله کوهستان شاهو در پاوه و روانسر و بیستون کرمانشاه است که در همان جهت (شمال غرب نامیده میشود و « گرو » به جنوب شرق) از جنوب این شهرستان گذشته به شهرستان بروجرد منتهی میشود در این شهرستان این کوه خط الرأس آن حد طبیعی نهاوند و خرم آباد است در قسمت شمال غربی حد متوسط ارتفاع 2800 گز و در جنوب شرقی به ارتفاع آن افزوده می شود بلندترین قلهء گرو در جنوب شهر نهاوند و بالای سرچشمهء گاماسیاب واقع و همیشه برف در قلهء آن موجود و ارتفاع آن از سطح دریا 3396 گز است از درهء شمالی این کوه که به رودخانهء گاماسیاب منتهی میشود صدها چشمه جاری و به مصرف قراء پادامنهء کوه مذکور میرسد 2 - سلسلهء شمالی، جهت امتداد آن شمال غرب به جنوب شرق و موازی با کوه الوند همدان و کوه گرو است و در دو نقطه بوسیلهء دو رودخانه ای که از شهرستان ملایر و شهرستان تویسرکان می آیند قطع شده و معبر طبیعی ایجاد نموده است در شمال غرب بین درهء کنگاور و درهء رودخانه تویسرکان کوه کمرزرد نامیده شده و ارتفاع قلهء آن 2165 گز است بین معبر رودخانهء تویسرکان و معبر رودخانهء ملایر کوه سیاه دره نامیده میشود و ارتفاع قلهء آن 2818 گز می باشد در شرق معبر رودخانهء ملایر که در شرق شهر نهاوند است کوه سفید نامیده میشود و ارتفاع بلندترین قلهء آن از سطح دریا و در شهرستان اهواز و دشت میشان کرخه نامیده می شود « سیمره » 3653 گز است رودخانهء گاماسیاب که در شهرستان خرم آباد در این شهرستان از سراب گاماسیاب واقع در 20 هزارگزی جنوب شهر نهاوند در یکی از دره های شمالی کوه گرو سرچشمه گرفته در طول درهء شهرستان نهاوند جاری است و قسمت عمدهء قراء شهرستان و باغات شهر از این رودخانه مشروب میگردد رودخانهء ملایر در 15 هزارگزی شمال غرب نهاوند نزدیک آبادی لیلی یادگار، و رودخانهء تویسرکان در 25 هزارگزی نهاوند نزدیک آبادی چقاسرائیل به رودخانهء گاماسیاب ملحق میشوند این رودخانه پس از مشروب نمودن قسمت عمدهء قراء و باختر شهرستان وارد تنگهء کوهستانی شده در حدود باختری کلان از این شهرستان خارج و وارد بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان میگردد محصول عمدهء شهرستان غلات، حبوبات، اقسام میوه ها، توتون، لبنیات است و صادرات مهم آن خشکبار و اقسام میوه ها و لبنیات و حبوبات و غلات و کنجد و توتون و پشم و پوست چوب و روغن به داخل و خارج کشور است سیب و گلابی و هندوانه و خربزهء آن مشهور است شغل ساکنین شهرستان زراعت و گله داری است صنایع دستی آنان در دهستان علیا قالیچه بافی است، قالیچه های عشوند، برجک و یانه سر بخوبی مشهور است از شهر نهاوند دو راه به طرف جنوب شرقی و شمال غربی احداث شده است جادهء شمال غرب در 53 هزارگزی به راه کنگاور به کرمانشاه متصل میشود، از این نقطه تا کنگاور تقریباً 7000 گز است راه جنوب خاوری در 32 هزارگزی به راه ملایر به بروجرد میرسد از این نقطه به ملایر 32 هزار گز و تا بروجرد 25 هزار گز است این شهرستان از چهار دهستان به نام بالادهستان در جنوب شرقی، پائین دهستان در قسمت مرکزی، خزل انتهای غرب سلگی بین پایین دهستان و خزل تشکیل شده است تعداد قراء و مرکز دهستان و جمعیت آن بشرح زیر است: بالا دهستان، مرکز ده شعبان تعداد قراء 67 و سکنه 20 هزار نفر است پائین دهستان، مرکز قصبه گیان، تعداد قراء 47 و سکنه 25 هزار نفر است سلگی، مرکز ده شهرک، تعداد قراء 35 و سکنه 13 هزار نفر است خزل، مرکز ده آران، تعداد قراء 70 و سکنه 12 هزار نفر است شهر نهاوند دارای 26 هزار نفر جمعیت است بنابر آمار فوق شهرستان نهاوند از 220 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 96 1) - در ضبط کلمه و وجه تسمیهء نهاوند اقوال گوناگون است: در جهانگیری و ) ( هزار تن است (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5 رشیدی و آنندراج به فتح اول [ نَ وَ ] ضبط کرده اند مؤلف انجمن آرا به کسر اول [ نِ وَ ] و مؤلف غیاث اللغات و تقویم البلدان به ضم اول [ نُ وَ ]آورده اند، مؤلفان فرهنگ های دیگر اغلب هرسه وجه را ضبط کرده اند در وجه تسمیهء این شهر دکتر معین در ذیل ص 878 برهان قاطع در شرح کلمهء دماوند با استفاده از مقالهء مرحوم کسروی در مجلهء آینده سال اول شمارهء هفتم نویسد دماوند مرکب است از دما (بضم اول) به معنی پشت و دنبال، چنانکه نهاوند نیز مرکب است از نها به معنی پیش؛ و اکنون در » پسوند مکانی است به معنی نهادن (از « وند » لهجه های دزفولی و شوشتری بهمین معنی هر دو به کار روند جزو دوم در هر دو نام مصدر وندن = نهادن) و واقع شدن و ایستادن پس دماوند یعنی شهر یا آبادی یا قلعهء ایستاده در دنبال و پشت، و نهاوند یعنی شهر یا قلعه یا آبادی ایستاده در پیش رو میتوان گفت که در نام گذاری این دو آبادی دوری و نزدیکی آنها را نسبت بجائی یا شهری سپس استاد فقید دکتر معین اضافه می فرماید: « میزان گرفته اند، آنچه را که نزدیک بوده نهاوند و آن دیگر را دماوند نامیده اند بیشتر متبادر به ذهن است که اقوام ساکن بین دو کوه دماوند و نهاوند که در ماد (عراق عجم) سکنی داشتند - و هگمتانه (همدان) » پایتخت ماد بوده - کوه پیش روی خود را که نزدیکتر به آنان بوده نهاوند و کوه پشت سر را دماوند نامیده اند چنانکه پشت کوه و و نیز رجوع شود به برهان قاطع و غیاث اللغات و انجمن آرا « پیش کوه در لرستان.