نوشادر

[دُ]( 1) (اِ) نشادر ملحی است جامد و متبلور و بی رنگ وبو که از ترکیب جوهر نمک (اسید کلریدریک) و آمونیاک به دست می آید و نام علمیش کلرور آمونیوم( 2) است طعم آن زننده است و در آب گرم به خوبی حل میشود در سفیدگری و لحیم کاری مورد استعمال دارد و در صنایع مختلف و پزشکی نیز از آن استفاده میکنند (فرهنگ فارسی معین) یکی از عقاقیر ارباب صنعت کیمیاست و آن بر دو نوع است، معدنی و مصنوعی (از مفاتیح) لغت فارسی است و آن معدنی و مائی و مصنوعی می باشد و معدن او در بلاد حاره مثل حبشه و قطعات آن مانند شوره یافت می شود، و مائی از آن آبی است که چون به دست حرکت بسیار دهند کف می کند و از جوشاندن آن آب قطعات سفید بر روی آن بسته میشود و انطاکی گوید در نواحی اصفهان آب مذکور موجود است و گویند در جبال خراسان نیز می باشد و معدنی و مائی عزیزالوجودند، و مصنوعی آن از دودهای کثیف حمام به هم میرسد و رنگ آن اغبر است و از دود تصعید میشود (از تحفهء حکیم مؤمن) معدن آن کوهی است در نواحی سمرقند و نیز کوهی است در نزدیکی دمندان که از توابع کرمان است و در آن کوه غاری است و از غار بخاری برمی آید و منجمد می شود و این قسم بهترین اقسام است( 3) و قسم دیگر از داش خشت پزی و گلخن حمام حاصل میشود و آن را ارباب صنعت عقاب و نسر طایر و مشاطه گویند و عربان ملح بوتیه خوانند (از برهان قاطع) و نیز رجوع به ترجمهء صیدنه و عقار شود : و اندر کوههای وی [ ماوراءالنهر ] همه داروهاست که از کوه خیزد چون زاک و زرنیخ و گوگرد و نوشادر (حدود العالم) و اندر کوههای وی معدن نوشادر بسیار است (حدود العالم) گر سرمه کشد روزی در دیده حسود تو هر ذره از آن گردد نوشادر پیکانی سیف اسفرنگ (از 4 است ( 3) - و این قسم CINh انجمن آرا) ( 1) - ناظم الاطباء و دهار به فتح اول نیز ضبط کرده اند ( 2) - فرمول شیمیائی آن نوشادر اعلی است و پیکانی گویند (انجمن آرا).