نوایی

[نَ] (اِخ) امیر علیشیربن الوس، ملقب به نظام الدین و متخلص به نوائی و فانی یا فنائی( 1) از احفاد جغتای پسر چنگیز و از مشاهیر وزرای سلطان حسین میرزا بایقرا و از اعاظم دانشمندان و ادبای قرن نهم هجری است وی به دو زبان فارسی و ترکی اشعار و دیوان دارد و صاحب تصانیف گوناگون است در دوران قدرت و وزارت، حامی و مشوق هنرمندان و شاعران بود و با مولانا عبدالرحمن جامی ارادت و مصاحبت می ورزید او راست: 1 - دیوان فارسی، بالغ بر شش هزار بیت 2 - اربعین منظوم 3 - تاریخ الانبیاء، به ترکی 4 - تاریخ ملوک عجم، به ترکی 5 - ترجمه اللغه الترکیه بالفارسیه 6 - نسائم المحبه، در ترجمهء ترکی نفحات الانس - 12 ( جامی 7 - حیره الابرار 8 - لیلی و مجنون 9 - فرهاد و شیرین 10 - سبعهء سیاره 11 - سد اسکندری یا اسکندرنامه( 2 خمسهء المتحرین، به زبان ترکی در شرح حال جامی 13 - دیوان ترکی، شامل چهار کتاب: غرایب الصغر یا غرایب النوائب، نوادر الشباب، بدایع الوسط، و فوائد الکبر 14 - سراج المسلمین 15 - عروض ترکی 16 - مثنوی لسان الطیر 17 - محاکمه اللغتین 18 - محبوب القلوب 19 - مفردات، در معما 20 - منشآت ترکی 21 - منشآت فارسی 22 - نظم الجواهر 23 - مجالس النفایس، که از مهمترین تألیفات او و تذکره ای است در شرح حال قریب 350 تن از معاریف معاصران او به زبان ترکی وی به سال 906 ه ق در 63 سالگی وفات یافت از اشعار پارسی اوست: رسد هر کس به مقصودی ز یارب یارب شبها چرا مقصود من حاصل نشد یارب ز یاربها نگویم بهر تشریف قدومت خانه ای دارم غریبم، خاکسارم، گوشهء ویرانه ای دارم (از ریحانه الادب ج 4 ص 235 و مجمع الفصحاء ج 1 ص 41 و تذکرهء نصرآبادی ص 470 و فهرست کتابخانهء مدرسهء سپه سالار ج 2 ص 538 ) و نیز رجوع به متفرقات الذریعه و کشف الظنون و بهارستان جامی ص 122 و تذکرهء دولتشاه ص 494 و مجالس النفایس ترجمهء حکیم ص 357 و تحفهء سامی ص 179 و آتشکدهء آذر ص 23 و تاریخ کثیره ص 144 و مرآه الخیال ص 72 و نگارستان سخن ص 72 و 133 و طرایق الحقایق ج 3 ص 46 و اسماء المؤلفین و آثار المصنفین ج 1 ص 739 و از سعدی تا جامی ص 469 و مجلهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال 1 شمارهء 5 ص 32 و میر علی شیر نوائی تألیف علی اصغر حکمت و فرهنگ سخنوران ص 616 شود ( 1) - تخلص نوائی خاص اشعار ترکی اوست، در شعر پارسی فانی و فنائی تخلص می کرد ( 2) - پنج کتاب اخیر مثنوی هائی است که به زبان ترکی در اقتفای خمسهء نظامی سروده است.