نمط

[نَ مَ] (ع اِ) روش (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) نوع (مهذب الاسماء) دستور (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) طرح (ناظم الاطباء) گونهء چیزی (منتهی الارب) گونه و طریقهء چیزی (ناظم الاطباء) طرز طراز قبیل سنخ جنس منوال طریق طریقه فن (یادداشت مؤلف) : بلاغت نگه داشتندی و خط کسی کو بدی چیره بر یک نمطفردوسی تا سایهء او دور شد از دولت ( محمود دیدی که جهان بر چه نمط بود و چه کردار فرخی تا تو بدانی که سخن بر چه نمط باید گفت (تاریخ بیهقی ص 213 اگر آن همه قصاید آورده شدی سخت دراز گشتی و معلوم است که در جشن ها بر چه نمط گویند (تاریخ بیهقی ص 539 ) ولیکن این نمط که از تخت ملوک به تخت ملوک باید نبشت دیگر است (تاریخ بیهقی ص 71 ) این سخن باز هم از آن نمط است نه چو دیگر سخن حدیث بط استسنائی حور را حرز و هیکل است آن خط که نیابی بر آن نهاد و نمطسنائی هر زمان تازه تر بود نمطش خصم خواند همی حدیث بطشسنائی شکال هم بدین نمط فصلی آغاز نهاد (کلیله و دمنه) و هم بر این نمط افتتاح کرده شود (کلیله و دمنه) بر یک نمط نماند کار بساط ملکت مهره به دست ماند چون خانه گشت ششدر خاقانی کافرم گر پیش از او یا بیش از این اسلام را زین نمط کاو ساخت تمهید و مقرر ساختند خاقانی گر به جهان زین نمط کس سخنی گفته است بنده به شمشیر شاه باد بریده زبانخاقانی و از این نمط همه شب با زن سخن می گفت (سندبادنامه ص 92 ) زآن نمط ها که رفت پیش از ما نوبری کس نداد بیش از مانظامی نظامی زین نمط در داستان پیچ که از تو نشنوند این داستان هیچنظامی بعد از این اگر بر این نمط بگفت (جهانگشای جوینی) زین نمط بسیار برهان گفت شیر کز جواب آن جبریان گشتند سیرمولوی زین نمط زین نوع ده طومار و دو برنوشت آن دین عیسی را عدومولوی خاطر رنجور جویان صد سقط تا که پیغامش کند از هر نمطمولوی منافع سفر بر این نمط که گفتی بسیار است (گلستان) گر تو قرآن بدین نمط خوانی ببری رونق مسلمانیسعدی مها زورمندی مکن بر کهان که بر یک نمط می نماند جهانسعدی || فرش و بساط رنگین (غیاث اللغات) نوعی از گستردنی نگارین (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : پروز سبزه دمید بر نمط آبگیر زلف بنفشه خمید بر غبب جویبارخاقانی آنجا که سمند او زند سم شیر از نمط زمین شود گمنظامی کاین نمط از چرخ فزونی کند با قلمم بوقلمونی کندنظامی مرصع بسی تیغ گوهرنگار نمط های زرافهء آبدارنظامی ||ابرهء هر فرش که باشد (منتهی الارب) ابره از هر پوشاک و هر بالاپوش || پوشش و گلیم و پوشاک و بالاپوش (ناظم الاطباء) لباده نمد معرب نمد است (یادداشت مؤلف ||) جامهء پشمین که بر هودج افکنند (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) جامهء پشمین که پرزی رقیق دارد و بر هودج پوشند (یادداشت مؤلف) ج، اَنْماط، نِماط : کشیدند بر طرهء کوی و بام شقایق نمط های بیجاده فامنظامی || بساط شطرنج (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) : عشق بیفشرد پا بر نمط کبریا برد به دست نخست هستی ما را ز ماخاقانی طاق پذیر است عشق جفت نخواهد حریف بر نمط عشق اگر پای نهی طاق نهخاقانی || پوست پلنگ (فرهنگ خطی) : گرنه سگش بود فلک چون نمط پلنگ و مه پر نقط بهق شود روی عروس خاوری خاقانی || به معنی پردهء سرود نیز آمده (غیاث اللغات) نمط های تنگ؛ پرده های دقیق از سرود (غیاث اللغات از شرح اسکندرنامه) (از آنندراج)( 1) : به هر نسبتی کآمد از بانگ چنگ سخن شد بسی در نمط های تنگنظامی || گروه مردم که بر یک کار باشند (از منتهی الارب) گروه مردم « پردهء سرور » (مهذب الاسماء ||) سبدمانندی که زنها در آن اسباب کار خود را می گذارند (ناظم الاطباء) ( 1) - ناظم الاطباء ضبط کرده است و ظاهراً این معنی را مؤلف غیاث اللغات بر اساس شعر نظامی کشف کرده است، در این شعر گویا نمط به همان معنی نخستین باشد.