نغز

[نَ] (ص) خوب نیک نیکو (برهان قاطع) چیزی نیکو و زیبا و بدیع و عجب از نیکوئی هر چیز عجیب از نیکوئی (یادداشت مؤلف از فرهنگ اسدی) هر چیزی عجیب و بدیع که دیدنش خوش آید (برهان قاطع) : یکی نغز گردون چوبین بساخت به گرد اندرش تیغ ها در نشاختفردوسی به مریم فرستاد و چندی گهر یکی نغز طاووس کرده به زرفردوسی سیاوش یکی جایگه ساخت نغز پسندیدهء مردم پاک مغزفردوسی بر جوی منشین و جای چنین بدین باغ نغز اندر آی و ببینفردوسی فرازش یکی نغز طاووس نر طرازنده از گونه گونه گهراسدی دو صف سروبن دید وآبی و نار زده نغز دکانی از هر کناراسدی به بازار بتخانه ای نغز دید که بود از بلندی سرش ناپدیداسدی قدرت ز برای کار تو ساخت این قبهء نغز بی کران راخاقانی کرا دل دهد کز چنین جای نغز نهد پای خود را در آن پای لغزنظامی چرخ با این اختران نغز و خوش و زیباستی صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی میرفندرسکی || شیوا (یادداشت مؤلف) بدیع تازه دلنشین : زبان آوری بود بسیارمغز که او برگشادی سخنهای نغزفردوسی کنون ای سخنگوی بیدارمغز یکی داستانی بیارای نغزفردوسی چو سالار شاه این سخن های مغز بخواند ببیند که پاکیزه نغزفردوسی مطربا آن غزل نغز و دل آویز بیار ور ندانی بشنو تا غزلی گویم بازفرخی ز بلبل سرود خوش ز صلصل نوای نغز ز ساری حدیث خوب ز قمری خروش زار فرخی روزگاری کآن حکیمان و سخنگویان بدند بوده هر یک را به شعر نغز گفتن اشتهی منوچهری برزن غزلی نغز و دل انگیز و دل افروز ور نیست ترا بشنو و از مرغ بیاموز کاین فاخته ز آن گَوز و دگر فاخته ز آن گَوز بر قافیهء نغز همی خوانند اشعارمنوچهری چون او به خرگاه رسید حدیثی آغاز کرد و سخت سره و نغز حدیثی بود (تاریخ بیهقی) تا حدیث تمام کرد سخت سره و نغز (تاریخ بیهقی ص 122 ) گرگ گیا بره ست و بره گرگ را گیا این نکته یاد گیر که نغز است و نادره ناصرخسرو در شعر ز تکرار سخن باک نباشد زیرا که خوش آید سخن نغز به تکرار ناصرخسرو و این سحرها که بیدپای برهمن کرده است در فراهم کردن این مجموعات و تلفیقات نغز و عجیب از آن ظاهرتر است که در باب آن به تحسین حاجت افتد (کلیله و دمنه) سرّ سخنان نغز خاقانی از خواجه شنو که علمش او داردخاقانی تا به هر گوش دل انگیز و دل آویز بود غزل نغز و سماع خوش و آوای حزین خاقانی بیانی که نغز است فرزانه داند کمانی که سخت است بازو شناسدخاقانی تا تو لب بسته گشادی نفس یک سخن نغز نگفتی به کسنظامی || جالب که جلب توجه کند که مورد توجه واقع شود : یک اندیشهء او همی نغز نیست تو گوئی به سرش اندرون مغز نیست فردوسی ولیکن یکی داستان است نغز اگر بشنود مردم پاک ( مغزفردوسی زبانی که اندر سرش مغز نیست اگر در ببارد همان نغز نیستفردوسی || بدیع عجیب (فرهنگ اسدی ص 175 غریب طرفه عجب : یکی نغز بازی کند روزگار که بنشاندت پیش آموزگارفردوسی بر من بیچاره گشت سال و ماه و روز و شب کارها کردند بس نغز و عجب چون بوالعجب ناصرخسرو یا نخل بندی کرد شب ها خوشهء پروین رطب کآن صنعت نغز ای عجب کرده ست خندان صبح را خاقانی (دیوان دکتر سجادی ص 450 ) هر دم ازین باغ بری می رسد نغزتر از نغزتری می رسدنظامی ||شایسته ملایم مطبوع : فرستاده را نغز پاسخ دهیم بدین آشتی رای فرخ نهیمفردوسی تو دانی که کاووس را مغز نیست به تیزی سخن گفتنش نغز نیستفردوسی || جمیل زیبا مقابل زشت و قبیح (یادداشت مؤلف) : ای غالیه زلفین ماه پیکر عیار و سیه چشم و نغز دلبر خسروی (صحاح الفرس) ز او عالم خرف را برنای نغز یابی زاو گنبد کهن را دوران تازه بینیخاقانی هنر را باز دانستم ز آهو همیدون نغز را از زشت نیکو فخرالدین اسعد قسمت حق است مه را روی نغز دادهء بخت است گل را بوی نغزمولوی بگفت آنجا پری رویان نغزند چو گل بسیار شد پیلان بلغزندسعدی || خوب نیکو (اوبهی) (انجمن آرا) (آنندراج) مطلوب پسندیده : چه گفت آن خردمند پاکیزه مغز کجا داستان زد ز پیوند نغزفردوسی هر آنکس که اندر سرش مغز نیست همه رای و گفتار او نغز نیستفردوسی ز رهام و از بیژن تیزمغز نیاید به گیتی یکی کار نغزفردوسی و آشفته کنی به دست بی دادی احوال بنظم و نغز و رامش راناصرخسرو گر چه همه دلکش اند از همه گل نغزتر کو عرق مصطفی است و آن دگران آب و خاک خاقانی || لطیف (اوبهی) (یادداشت مؤلف از فرهنگ اسدی) : سوم آنکه دیدی تو کرباس نغز گرفته ورا چار پاکیزه مغزفردوسی فرستادش افکندن و خوردنی همان پوشش نغز و گستردنیفردوسی خرد باید اندر سر مرد و مغز نباید مرا چون تو دستار نغزسعدی || املس (یادداشت مؤلف ||) تازه لطیف شاداب : هست از شکوفه نغزتر و شوخ دیده تر خاقانی از شکوفه امید وفا مدارخاقانی || صاف روشن (ناظم الاطباء ||) لذیذ مطبوع مأکول خوشگوار خوش مزه : نهادند خوان با خورشهای نغز بنزد شهنشاه پاکیزه مغزفردوسی به موبد چنین گفت، کای پاک مغز ترا کردم این لقمهء خوب و نغزفردوسی تو مغز نغز و میوهء خوشبو همی خوری و ایشان سفال بی مزه و برگ می چرند ناصرخسرو مغز نغز و قشرها مغفور از او مغز را پس چون بسوزد دور از اومولوی || خوش (انجمن آرا) رجوع به نغزبوی شود : قسمت حق است مه را روی نغز دادهء بخت است گل را بوی نغزمولوی || شیرین : زن کنیزکان داشت یکی نغز بذله (کلیله و دمنه) رجوع به نغزکار و نغزگفتار شود || چابک (اوبهی) (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) چست (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) : یکی بارهء گامزن خواست نغز بدان برنشست آن گو پاک مغزفردوسی || ماهر خوب طرفه : بگفتش که رامشگری بر در است ابا بربط و نغز رامشگر استفردوسی || کمیاب نادر (از ناظم الاطباء (||) ق) نیکو نیک خوب (برهان قاطع) صواب : آن کت کلوخ روی لقب کرد نغز کرد ایرا لقب گران نبود بر دل فغاکمنجیک نوروز فرخ آمد و نغز آمد و هژیر با طالع سعادت و با کوکب منیرمنوچهری نغز گفت آن حکیم دوراندیش از هنر هر چه بیش دشمن بیشامیرخسرو نغز گفت آن بت ترسابچهء باده فروش شادی روی کسی خور که صفایی دارد حافظ که آن خرد مایه بضاعت که ما گرفتیم از ایشان به حکم بها، نهانی به بنگاه ایشان برید کم و بیش را سوی آن ننگرید، به آهستگی چارهء آن کنید که دربارشان نغز پنهان کنید (یادداشت مؤلف از یوسف و زلیخا).