نظامیه

[نِ می یَ / یِ] (اِخ) نام مدارسی است که به امر خواجه نظام الملک وزیر دانشمند و مقتدر دولت سلجوقیان، در قرن پنجم هجری قمری، در ولایات مهم قلمرو سلجوقی تأسیس شد، و ظاهراً نظامیه ها نخستین مدارسی بوده است که برای طلاب و دانشجویان آنها راتبه و شهریهء معین و مداومی مقرر شده است این مدارس به صورت آموزشگاههای مرتب شبانه روزی مخصوص شافعی مذهبان اداره می شده و وسایل آسایش طلاب آنها از هر حیث فراهم بوده است معروفترین نظامیه ها عبارت است از: 1 - نظامیهء نیشابور، این مدرسه در اواخر نیمهء اول قرن پنجم هجری قمری به امر خواجه نظام الملک برای امام الحرمین ابوالمعالی عبدالملک بن عبدالله جوینی متوفی به سال 487 ه ق بنا شد و ابوالمعالی سی سال در آنجا به تدریس و خطابه و ذکر می پرداخت و روزانه سیصد مرد در آنجا به دانش آموزی جمع می شدند، از طلاب و دانش آموزان نامدار این مدرسه اند: امام محمد غزالی و اوحدالدین انوری ابیوردی 2 - نظامیهء بغداد، بنای این مدرسه در سال 459 ه ق پایان گرفت، نظام الملک برای ساختمان این مدرسه 200000 دینار از مال خود خرج کرد و موقوفات متعدد و پردرآمدی بدان تخصیص داد، در نظامیهء بغداد حجره هائی به سکونت طلاب اختصاص داشت و کتابخانهء معتبر آن از کتابهای ارجمند انباشته بود در این دارالعلم بزرگ شش هزار تن دانشجو به تحصیل فقه و تفسیر و حدیث و نحو و لغت و ادبیات و فلسفه، اشتغال داشتند و به روایت ابن جبیر اندلسی که در سال 580 ه ق بغداد را سیاحت در آغاز تأسیس نظامیهء بغداد از امام « بغداد را نزدیک سی مدرسه است و بزرگترین و مشهورترین آنها نظامیه است » : کرده است شیخ ابواسحاق شیرازی دعوت شد تا در آنجا به تدریس پردازد و تا فرارسیدن وی امام ابونصر بغدادی، معروف به ابن صباغ بیست روزی بدین مهم پرداخت، امام غزالی نیز از مدرسان این دارالعلم بود تولیت نظامیهء بغداد بعد از خواجه نظام الملک با فرزندان وی بود و این دانشگاه بزرگ مذهب شافعی تا قریب دو قرن بعد از ایجاد در اوج عظمت و اشتهار بود و از آن پس نیز با اینکه مدرسهء مستنصریه از شهرت و اعتبار آن کاسته بود، مدتها دایر بود 3 - نظامیهء بلخ، از اساتید معروف آن آدم بن اسدالهروی است و از شاگردان بنام آنجا رشید وطواط است 4 - نظامیهء بصره، به روایت مؤلف تجارب السلف این مدرسه که از نظامیهء بغداد نیکوتر و بزرگتر بوده است، در اواخر ایام المعتصم بالله خراب شد و از مصالح ساختمانی آن در شهر بصره مدرسهء دیگری به همین نام ساختند 5 - نظامیهء اصفهان، که خواجه ده هزار دینار از ضیاع و مستغلات خویش بر آن وقف کرده بود و آن را به نام صدرالدین خجندی مدرسهء صدریه هم نامیده اند گذشته از اینها نظامیه هائی در مرو و موصل و هرات نیز به همت و امر خواجه 241 ) برای تحقیق بیشتر رجوع به مجلهء مهر سال 2 - تأسیس شده بوده است (از تاریخ ادبیات در ایران دکتر صفا ج 2 صص 234 شمارهء 2 ص 117 مقالهء مرحوم سعید نفیسی زیر عنوان نظامیه و مقدمهء جلال همائی بر غزالی نامه و وفیات الاعیان ج 1 ص 222 و 407 و طبقات الشافعیه ج 3 ص 137 و 252 به بعد و تجارب السلف ص 269 و تاریخ تمدن اسلامی ج 3 ص 97 و دایره المعارف اسلامی ج 3 ص 404 و رحلهء ابن جبیر چ مصر ص 197 و حوادث الجامعه ص 124 شود.