نظامی گنجوی

[نِ یِ گَ جَ] (اِخ)(حکیم) الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید، ملقب به جمال الدین و مکنی به ابومحمد( 1) و معروف به حکیم نظامی گنجوی از اعاظم شعرای فارسی زبان است وی در حوالی سنهء 530 ه ق( 2) از مادری کردنژاد در گنجه بزاد( 3)و همهء ( عمر خود را در گنجه به زهد و عزلت بسر برد و تنها سفری کوتاه مدت به دعوت سلطان قزل ارسلان به سی فرسنگی گنجه کرد( 4 و از این پادشاه عزت و حرمت دید از شاعران همزمان خویش با خاقانی ارتباط داشته است و در مرگ او رثائی گفته است از شاهان معاصر با اینان مربوط بوده است: فخرالدین بهرامشاه حکمفرمای ارزنگان از دست نشاندگان قلج ارسلان که کتاب مخزن الاسرار را به نام او به نظم درآورده است، اتابک شمس الدین محمد جهان پهلوان که منظومهء خسرو و شیرین بدو تقدیم شده است، و طغرل بن ارسلان سلجوقی و قزل ارسلان بن ایلدگز که در همین منظومه از ایشان نام برده است، ابوالمظفر اخستان بن منوچهر شروانشاه که لیلی و مجنون را به نام او کرده است، نصره الدین ابوبکربن جهان پهلوان اتابک آذربایجان که شرفنامه به نام او مصدر است، و چند تن دیگر از امرا و اتابکان آن سامان در تاریخ وفات نظامی هم چون تاریخ ولادتش اختلاف است، دولتشاه 5) را نوشته است و حاجی خلیفه 596 و آذر بیگدلی 589 و هدایت 576 و تقی الدین کاشی 606 و مؤلف نتایج الافکار ) سال 570 602 ه ق بنا به تحقیقی که آقای دکتر صفا کرده است با احتساب 84 سال عمر نظامی و فرض اینکه وی در سال 530 ولادت یافته باشد عدد 614 برای سال درگذشت او به صواب نزدیکتر می نماید مدفن او در گنجه است آقای دکتر صفا راجع به سبک و نظامی از شاعرانی است که بی شک باید او را در شمار ارکان شعر فارسی و از استادان مسلم این زبان دانست، » : اشعار نظامی آرد وی از آن سخنگویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست با ایجاد یا تکمیل سبک خاصی توفیق یابد تنها شاعری که توانست شعر تمثیلی را در زبان فارسی به حد اعلای تکامل برساند نظامی است، وی در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند در هر مورد و تصویر جزئیات و نیروی تخیل و دقت در وصف و ایجاد مناظر رائع و ریزه کاری در توصیف طبیعت و اشخاص و احوال و بکار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو، در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نیافته است آثاری که از این سخنسرای قوی طبع نازک اندیشه بازمانده است، عبارت است از: 1 - دیوان قصاید و غزل ها و قطعات او که به روایت دولتشاه بالغ بر 20000 بیت بوده است، و اکنون از آن همه جز مختصری بدست نیست، قصاید و غزلیات بازمانده از آن دیوان بزرگ را مرحوم وحید دستگردی فراهم آورده و به نام گنجینهء گنجوی منتشر ساخته است و اینک نمونه ای از اشعار این دیوان از قصاید اوست: در این چمن که ز پیری خمیده شد کمرم ز شاخه های بقا بعد ازین چه بهره برم نه سایه ای است ز نخلم نه میوه ای کس را که تندباد حوادث بریخت برگ و برم ز نافه مشک تر آید پدید و این عجب است که نافه گشت عیان از سواد مشک ترم نشست برف گران بر سرم ز موی سپید ز پست گشتن بام وجود در خطرم شدم ز ضعف بدانسان که گر چو سایه به خاک مرا کشند نیابد کسی از آن اثرم کمان صفت به دوتا گشت قامتم گوئی ز بیم تیر اجل رفته در پس سپرم و نیز: خوشا جانی کز او جانی بیاسود نه درویشی که سلطانی بیاسود نکوئی بر نکوروئی بماناد که از لبهاش دندانی بیاسود به عمر خود پریشانی مبیناد دلی کز وی پریشانی بیاسود 2 - مثنوی مخزن الاسرار که در حدود 2260 بیت است به بحر سریع، مشتمل بر 20 مقاله در اخلاق و مواعظ و حکم که در حدود سال 570 ه ق به اتمام رسیده است و از آن است این ابیات: ای به زمین بر چو فلک نازنین نازکشت هم فلک و هم زمین هر که تو بینی ز سپید و سیاه بر سر کاری است درین کارگاه جغد که شوم است به افسانه در بلبل گنج است به ویرانه در هر که درین پرده نشانیش هست درخور تن قیمت جانیش هست نیک و بد ملک به کار تواند در بد و نیک آینه دار تواند 3 - مثنوی خسرو و شیرین به بحر هزج مسدس مقصور و محذوف در 6500 بیت، که به سال 576 ه ق نظمش پایان گرفته است و این مثنوی از دلکش ترین شاهکارهای عشقی زبان فارسی است ابیات زیر در توصیف آب تنی کردن شیرین از آنجاست: چو قصد چشمه کرد آن چشمهء نور فلک را آب در چشم آمد از دور سهیل از شعر شکرگون برآورد نفیر از شعری گردون برآورد پرندی آسمانگون بر میان زد شد اندر آب و آتش در جهان زد فلک را کرد کحلی پوش پروین موصل کرد نیلوفر به نسرین حصارش نیل شد، یعنی شبانگاه ز چرخ نیلگون سر برزد آن ماه تن سیمینش می غلطید در آب چو غلط قاقمی بر روی سنجاب در آب انداخته از گیسوان شست نه ماهی بلکه ماه آورده در دست مگر دانسته بود از پیش دیدن که مهمانی نوش خواهد رسیدن در آب چشمه سار آن شکر ناب ز بهر میهمان می ساخت جلاب 4 - مثنوی لیلی و مجنون به بحر هزج مسدس اخرب مقبوض مقصور و محذوف و 4700 بیت است، نظم این مثنوی به سال 588 ه ق به پایان رسیده است و از آنجاست: مجنون چو حدیث عشق بشنید اول بگریست، پس بخندید از جای چو مار حلقه برجست در حلقهء زلف کعبه زد دست می گفت گرفته حلقه در بر کامروز منم چو حلقه بر در در حلقهء عشق جان فروشم بی حلقهء او مباد گوشم یارب به خدائی خدائیت و آنگه به کمال پادشائیت کز عشق بغایتی رسانم کو ماند اگر چه من نمانم گر چه ز شراب عشق مستم عاشقتر از این کنم که هستم 5 - مثنوی هفت پیکر که آن را بهرامنامه و هفت گنبد نیز خوانده اند، در 5136 بیت به بحر خفیف مسدس مخبون مقصور و محذوف است در سرگذشت افسانه ای بهرام گور، عشقبازی او با هفت دختر از شاهزادگان هفت اقلیم، از آن منظومه است در صفت خورنق: چونکه برشد به بام او بهرام زهره برداشت بر نشاطش جام کوشکی دید کرده چون گردون آفتابش درون و - ماه برون آفتاب از درون به جلوه گری مه ز بیرون چراغ رهگذری بر سر او همیشه باد وزان دور از آن باد کوست باد خزان 6 مثنوی دیگر اسکندرنامه است در 10500 بیت به بحر متقارب مثمن مقصور و محذوف، مشتمل بر دو بخش یکی شرفنامه، دیگری اقبالنامه که در حوالی سال 600 به اتمام رسیده است و این ابیات در مرگ دارا از آن کتاب است: سکندر چو دانست کآن ابلهان دلیرند بر خون شاهنشهان پشیمان شد از کرده پیمان خویش که برخاستش عصمت از جان خویش چو در موکب قلب دارا رسید ز موکب روان هیچکس را ندید تن مرزبان دید در خاک و خون کلاه کیانی شده سرنگون سلیمانی افتاده در پای مور همان پشه ای کرده بر پیل زور به بازوی بهمن برآموده مار ز رویین دژ افتاده اسفندیار نهال فریدون و گلزار جم بباد خزان گشته تاراج غم نسب 824 ) و نیز رجوع به - نامهء دولت کیقباد ورق بر ورق هر سوئی برده باد (از تاریخ ادبیات در ایران، دکتر صفا ج 2 صص 798 لباب الالباب ج 2 ص 396 و کشف الظنون بند 704 و 724 و مجمع الفصحا ج 1 ص 637 و تذکره الشعراء چ هند ص 81 و مجلهء مهر شمارهء 8 سال 5 و حماسه سرائی در ایران ص 345 و شعر العجم ج 1 ص 229 شود ( 1) - در ضبط اسم و نسب نظامی اختلاف است، قزوینی در آثارالبلاد نام او را ابومحمد النظامی آورده است، عوفی در لباب الالباب: الحکیم الکامل نظامی گنجه ای هدایت در مجمع الفصحا: نظام الدین احمد الیاس بن ابویوسف بن مؤید المطرزی و خود شاعر نام و نسب خویش را چنین بیان کرده است: در خط نظامی ار نهی گام بینی عدد هزار و یک نام و الیاس کالف بری ز لامش هم با نود و نه است نامش گر شد پدرم به نسبت جد یوسف پسر زکی مؤید ( 2) - سال ولادت وی بدرستی معلوم نیست، محققان حدسهای گوناگونی زده اند، بعضی رقم 535 و برخی سنین بین 540 تا 553 را اختیار کرده اند، آقای دکتر صفا سال 530 را به صواب نزدیکتر دانسته اند برای اطلاع از نظرهای گوناگون و همچنین دلایلی که آقای دکتر صفا اقامه کرده است، رجوع شود به تاریخ ادبیات در ایران دکتر صفا 3) - راجع به مادرش گفته است: گر مادرم آن رئیسهء کرد مادرصفتانه پیش من مرد و اما راجع به مولد او، در ) ج 2 ص 800 اشعار او همه جا ذکر گنجه است و تقریباً در این مطلب همهء تذکره نویسان اتفاق دارند بعضی به دلیل این ابیات: چو دُر گرچه در بحر گنجه گمم ولی از قهستان شهر قمم به تفرش دهی هست تا نام او نظامی از آنجا شده نام جو اصل او را قهستان قم دانسته اند، آقای دکتر صفا احتمال می دهند که این ابیات الحاقی باشد و از نظامی نباشد ( 4) - که ناگه پیکی آمد نامه در دست به تعجیلم درودی داد و بنشست که سی روزه سفر کن کاینک از راه به سی فرسنگی آمد موکب شاه ( 5) - در چاپ هند تذکره الشعراء، سال 570 ضبط است و در چاپ اروپائی این کتاب 576.