نظام الملک طوسی

[نِ مُلْ مُ کِ] (اِخ)(خواجه) حسن بن ابوالحسن علی بن اسحاق بن عباس طوسی، مکنی به ابوعلی، و ملقب به سیدالوزراء و قوام الدین و رضی امیرالمؤمنین و مشهور به خواجه نظام الملک طوسی دانشمند و نویسندهء قرن پنجم و وزیر نامدار ملکشاه سلجوقی است وی به سال 408 یا 410 در قریهء نوغان از قرای رادکان طوس ولادت یافت پدرش از جانب سوری بن المعتز عامل طوس بود، وی در طوس قرآن را فراگرفت و در نشابور و مرو فقه شافعی را آموخت و در بلخ به خدمت دبیری ابوعلی بن شاذان درآمد، سپس با همین سمت نزد الب ارسلان رفت و چون الب ارسلان به جای پدر نشست و بر سراسر خراسان استیلا یافت، خواجه را به سال 451 به وزارت خود گماشت و چهار سال بعد که الب ارسلان به جای عم خود طغرل به پادشاهی رسید، خواجه نظام الملک هم جانشین عمیدالملک کندری شد و از این سال [ 445 ] تا سنه 485 با قدرت در منصب وزارت باقی بود، وی در طول سی سال وزارت نهایت لیاقت و کاردانی و قدرت خود را آشکار نمود مهام امور دولت سلجوقیان به دست کفایت او بود و در بسط قدرت سلجوقیان سهمی بسزا داشت، و سرانجام روزی که به سعایت مخالفان( 1) از وزارت معزول شد شیرازهء نظم و قدرت دولت سلجوقی از هم گسست خواجه اندکی بعد از عزل از مقام وزارت در راه بغداد به دست بوطاهر ارانی یکی از مریدان حسن صباح و فدائیان اسماعیلیه کشته شد (دهم رمضان 485 )، ملکشاه هم بیست روزی بیش پس از مرگ وی نپائید، و به قول امیر معزی: رفت در یک مه به فردوس برین دستور پیر شاه برنا از پی او رفت در ماه دگر کرد ناگه عجز سلطان قهر یزدان آشکار قهر یزدانی ببین و عجز سلطانی نگر وی وزیری توانا و کاردان و دانش پرور بود مذهب شافعی داشت و فقها و متصوفه را ارج نهاد و مدارس و خانقاههای بسیار در اکناف قلمرو دولت سلجوقی پی افکند، از آنجمله بود مدارس معتبری که به نام نظامیه در اصفهان و بصره و بلخ و بغداد و مرو و نیشابور و هرات و آمل و موصل تأسیس کرد و ماهانهء مرتبی برای طلاب و اساتید آنجا اختصاص داد گذشته از اینها، وی نویسندهء چیره دستی بود، از تألیفات اوست: کتاب سیاستنامه یا سیرالموک یا پنجاه فصل که به نثر سلیس و جزیل و شیرینی در موضوعات گوناگون علم الاجتماع به اشارت و برای ملکشاه سلجوقی نگارش یافته است، دیگر، دستور الوزاره یا وصایای نظام الملک است که خطاب به فرزند خویش فخرالملک نظام الدین در ذکر شرایط وزارت و رموز سیاست نوشته است (از تاریخ 908 ) و نیز رجوع به تاریخ تمدن اسلامی ج 3 ص 304 و تاریخ دوله آل سلجوق چ مصر - ادبیات در ایران، دکتر صفا ج 2 صص 904 و تاریخ گزیده ص 443 و تجارب السلف ص 266 و حبیب السیر ج 2 ص 494 و حوادث الجامعه ابن الفوطی ص 124 و دائره المعارف اسلامی ج 3 ص 404 و دستورالوزراء ص 149 و راحه الصدور ص 125 و طبقات الشافعیه سبکی ج 3 ص 137 و کامل ابن - ( 135 شود ( 1 - اثیر ج 8 ص 161 و آتشکدهء آذر چ سادات ناصری ج 2 حاشیهء ص 507 و 508 و راحه الصدور راوندی صص 125 علت برکناری خواجه را اختلافی دانسته اند که بین او و تَرکان خاتون پیش آمد، تَرکان خاتون می خواست محمود را ولیعهد ملکشاه کند و خواجه از برکیارق طرفداری می کرد.