نصفی

[نِ] (ص نسبی، اِ) نوعی از پیالهء شراب (غیاث اللغات) (از کشف اللغات) (از بهار عجم) (از سروری) (از برهان قاطع) (از فرهنگ خطی) نام قسمی جام (یادداشت مؤلف)( 1) : ای به عارض چو می و شیر فرا پیش من آی بربط من به کف من نه و نصفی برگیر فرخی نصفئی پنج و شش اندر ده و شعری دو بخوان شعرهای سره و معنی آن طبع پذیرفرخی ور همی چون عشق خواهی عقل خود را پاکباز نصفئی پر کن بدان پیر دوالک باز ده سنائی ساقی می لاله رنگ برگیر نصفی به نوای چنگ برگیرنظامی هر آن روزی که نصفی کم کشیدی چهل من ساغری دردم کشیدینظامی خوشا در نصفی سیمین می صافی چو آب زر که پنداری هلال است آن و در وی آفتاب است این ابن یمین || اسطرلاب نصفی، اسطرلابی باشد که خطوط و دوایر آن را در دو درجه کشیده اند (برهان قاطع): و چون اندازهء اسطرلاب خردتر بود از آن مقدار که تمام را شایست تا همه مقنطرات اندرو نگنجد، میان هر دو یکی یله کنند تا آنچ کشیده شود اندرو چهل و پنج باشد و عددشان که نبشته آید عددهاء جفت متوالی باشند و آن اسطرلاب را نصف خوانند، اگر نیز از آن خردتر باشد مقنطرات او سی کنند و او را ثلث خوانند (از التفهیم ص 296 از حاشیهء برهان قاطع چ معین) و آلات رصد از کراسی ذات الحلق و اسطرلاب های تام و نصفی که موجود بود برگرفتیم (جهانگشای جوینی ||) نقرهء ده پنجی را هم گفته اند، و آن نقره ای باشد ناسره و قلب (برهان قاطع) نقرهء پست (ناظم الاطباء) نقرهء نیم عیار (حاشیهء برهان چ معین ||) پول قلب و پست (ناظم الاطباء ||) نوعی از ساز است که مطربان نوازند و بعضی گویند ساز چنگ است (برهان قاطع) (از ادات الفضلا) (از فرهنگ خطی ||) نام قسمی کاغذ (یادداشت مؤلف) ( 1) - مؤلف غیاث اللغات آرد: به خاطر مؤلف می رسد که نصفی بالکسر و یاء معروف به معنی آن پیالهء شرابخواری که کدوی خشک را دو نیم ساخته و نصف اسفل را صاف کرده پیاله سازند و مجازاً هر پیاله را می گفته باشند (از غیاث اللغات) در بهار عجم آمده: جناب خیرالمدققین [ خان آرزو ] میفرماید که چنانچه در قابها به حسب کمیت یکی را قاب می گویند و یکی را رکابی می نامند و یکی را نیم قاب می نامند همچنین پیالهء خرد را جام نام است و کلان را کاسه و متوسط را نیم کاسه و نصفی در روزمرهء حال آب خوره و پیالهء آبخوره گویند کمال اسماعیل: وز جرعه های ساغر لطف تو در چمن دست بهار نصفی گل پرشراب کرد نظامی (مثنوی خسرو و شیرین) سماع زهره شب را درگرفته مه یک هفته نصفی برگرفته یکی نصفی لعل مدهون به زر به از ناردانه چو یک نار تر (از حاشیهء ص 2468 برهان قاطع چ معین).