نرد

[نَ] (اِ)( 1) بازیی است معروف از مخترعات بوزرجمهر که در برابر شطرنج ساخته و بعضی گویند نرد قدیم است اما دو کعبتین داشته، دوی دیگر را بوزرجمهر اضافه کرده است (برهان قاطع) اردشیر بابک آن را وضع کرده لاجرم نردشیر نیز نامندش (منتهی عدد کعبتین را سه بنابر این نهادند که حرکات » : الارب) در قدیم در بازی نرد سه مهره به کار می بردند مؤلف نفایس الفنون آرد نظامی عروضی آرد: امیر [ طغانشاه ] سه مهره در شش گاه داشت و احمد بدیهی سه مهره در « اکثر سیارات به سه فلک تمام شود یک گاه و ضرب امیر را بود، احتیاط ها کرد و بینداخت تا سه شش زند، سه یک برآمد (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) بازیی است در مقابلهء شطرنج (غیاث اللغات) بازیی است که بر صفحه با مهره ها می شود (فرهنگ نظام)( 2) نوعی از بازی قمار که دارای تخته ای است که سطح آن را به دو قسمت مشابه هم تقسیم کرده اند و در روی هر یک از آن دو قسمت شش خانه در طرف یمین و شش در طرف یسار رسم نموده و با دو طاس و سی مهره به روی آن تخته بازی می کنند (ناظم الاطباء)( 3) : دگر بهره شطرنج بودی و نرد سخن گفتن از روزگار نبردفردوسی که اینت سخنگوی داننده مرد نه از بهر بازی شطرنج و نردفردوسی بدین سان که گفتم بیاراست نرد بر شاه شد یک به یک یاد کردفردوسی نه نرد و نه تخته نرد پیش ما نه محضر و نه قباله و بنجهمنوچهری دفتر به دبستان بود و نقل به بازار وین نرد به جائی که خرابات خراب است منوچهری نه نقل بود ما را نی دفتر و نی نرد وین هر سه بدین مجلس ما در نه صواب است منوچهری تا جز از بیست وچهارش نبود خانهء نرد همچو در سی ودو خانه است نهاد شترنگ( 4) نجار (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) مهرهء او سی سیه و سی سپید گردش او زیر یکی تخت نردمسعودسعد نرد است و شراب است و کباب است و رباب است دانی تو که هر چار نشاط بشر آمدسوزنی داو دل و جان نهم به عشقت در ششدره اوفتاد نردمسوزنی از نرد سه تا پای فراتر ننهادیم هم خصل به هفده شد و هم داو سر آمد سوزنی پیش سپید مهرهء مرگ اصفیا نگر از مهره های نرد پریشان تر آمدهخاقانی تخت نرد پاکبازان در عدم گسترده اند گر سرش داری برانداز این بساط باستان خاقانی گر بود چار شهر خراسان حرم مثال راهش کنون چو ششدرهء نرد کرده اند خاقانی تا کدامین غالب آید در نبرد زین دوگانه تا کدامین برد نردمولوی پاکبازان طریقت را صفت دانی که چیست بر بساط نرد عشق اول ندب جان باختن سعدی || تنهء درخت (لغت فرس اسدی) (جهانگیری) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) تن درخت (غیاث اللغات) تنهء ساقهء درخت (برهان قاطع) تنهء درخت که شاخ و گره نداشته باشد (فرهنگ خطی) بنهء درخت یعنی اصل وی (اوبهی) تنهء درخت ساق درخت تنهء درخت راست، نه شاخ و نه بیخ آن (یادداشت مؤلف) : مردم اندرخور زمانه شده ست نرد چون شاخ گشته شاخ چو نرد( 5) کسائی (از فرهنگ اسدی) نگه کن یکی شاخ نرد بلند نباید که از باد یابد گزندفردوسی ز خاکی که خون سیاوش بخورد به ابر اندر آمد یکی سبز نردفردوسی چنین گفت کاین کینه با شاخ و نرد زمانه نپوشد به زنگار و گردفردوسی درخت زندگانی رسته از تن به پیشش نرد گشته تیغ و جوشن (ویس و رامین) همی تا برآید به هر کشتمندی همی تا بروید به هر مرغزاری ز هر تخم بیخی ز هر بیخ نردی ز هر نرد شاخی ز هر شاخ باری مسعودسعد نه تخم او را بیخ و نه بیخ او را بر نه نرد او را شاخ و نه شاخ او را بار مختاری غزنوی ای خداوندی که فضل و فخر و جاه و عز تو آن چو بیخ است این چو نرد است آن چو شاخ است این چو بار آن چو بیخ آبدار است این چو نرد پایدار آن چو شاخ باردار است این چو بار مایه دار مختاری برده بیخ سخاش تا عیوق میوه و برگ و شاخ و نرد و عروقسنائی نرد این را خلال چون کردم بدر آن را هلال چون کردمسنائی تازه گردانم به ناجستن که باد تازه ت از جان بیخ و شاخ و برگ و نرد سنائی من شاخ وفا و مردمی را کی چون تو گسسته بیخ و نردمسوزنی نوبه نو از شجر جود تو یابد هر روز در و دینار و درم میوه و نرد و ورقه سوزنی رستنی های تو بی سعی نما جمله با برگ تمام از شاخ و نردانوری - نرد درخت:برادر ز تیرش بترسید سخت نهان گشت در پشت نرد درخت فردوسی (از انجمن آرا ||) ترکیبی است مرکب از صندل و گل ارمنی و فوفل و اقاقیا و حضض و سفیداب و مرداسنگ که بر ورم های گرم طلا کنند نافع باشد (برهان قاطع) (از منتهی الارب) چیزی مرکب است که به شکل نرد می سازند و در مایعات مناسبه سوده به طریق طلا استعمال می کنند و معروف به طلای نرد است و صفت آن این است که بگیرند صندل سرخ و گل ارمنی و فوفل و اقاقیا و حضض و سفیداب و مرداسنگ اجزای مساوی و کوفته و بیخته به آب شیاف بزرگ به شکل نرد سازند، طلای این نافع اورام حاره است (فرهنگ نظام از محیط اعظم) شی ء مرکب شکله مثل شکل النرد یستعمل بعد الحک علی المایعات المناسبه و انما اتخذ علی مثال که بازیی بوده که گویا اردشیر آن را اختراع « نیواردشیر » النرد لیکون حکها سه و یمیز عن المرکبات (بحر الجواهر) ( 1) - کلمهء ،shir newarta : 6 ص 20 ) در پهلوی - شده است (تقی زاده، مجلهء یادگار شمارهء 4 « نرد » نموده، به ترخیم در عربی و فارسی اندر فرستادن رای هند شطرنج » خوانده اند فردوسی در شاهنامه در عنوان vin(vine) Artakhshir این کلمه را در قرائت سنتی کلمهء ،« نیواردشیر » به جای ،« گزارش شترنگ » که ظاهراً مع الواسطه ترجمه و اقتباس است از رسالهء پهلوی « را نزد نوشین روان را به کار برده: بدین سان که گفتم بیاراست نرد برِ شاه شد سربه سر یاد کرد نهادیم بر جای شطرنج، نرد کنون تا به بازی که « نرد » - ( در عربی به معنی مهره (طاس) بازی است (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) ( 2 « نردشیر » است و « نرد » آرد نبرد معرب کلمه نیز و نیز رجوع به فرهنگ نظام شود ( 3) - و نیز رجوع به کارنامهء اردشیر پاپکان ترجمهء صادق هدایت ص 9 شود ( 4) - ن ل: اساس شترنگ ( 5) - ن ل: نرد چون شاخ و شاخ همچون نرد.