نخشب

هم نامیده اند( 1) این شهر در درهء کشکه دریا( 2) قرار « نسف » [نَ شَ] (اِخ) شهری به بخارا که جغرافی نویسان اسلامی آن را داشته است، نخشب در جادهء بخارا به بلخ، به مسافت چهارروزه راه از بخارا و هشت روزه از بلخ، واقع بوده است (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) نام شهری است از ترکستان که آن را به ترکی قَرْشی گویند (برهان قاطع) شهری است به صغد (دمشقی) نسف (دمشقی) (منتهی الارب) شهری است [ به ماوراءالنهر ]، بسیارنعمت و آبادان و با کشت و برز بسیار و او را یک رود است که اندر میان شهر بگذرد (حدود العالم) شهری نزدیک بخارا (ابن بطوطه) شهری است به ماوراءالنهر معروف که از آنجا تا شهر کش دوروزه راه باشد و تا بخارا و سمرقند سه روزه راه، و آن را نسف نیز گویند و همانا نسف معرب نخشب است (از انجمن آرا) (از آنندراج) از بلاد ماوراءالنهر و مابین جیحون و سمرقند و تاشکند، در 150 هزارگزی بخارا واقع است، شهری بزرگ و پرجمعیت است و دهات بسیاری دارد، و آن بزرگترین و معمورترین و زیباترینِ بلاد ماوراءالنهر است نام دیگر آن نسف است و در این اواخر به قارشی معروف گشته به مناسبت نهر قارشی که از وسط آن می گذرد (ریحانه الادب ج 4 ص 179 ) : چو نزدیک شهر بخارا رسید همه دشت نخشب سپه گستریدفردوسی تا بود سیستان برابر بُست تا بود کش برابر نخشبفرخی ماه را گر خلاف او طلبد مطلب جز به چاه نخشب بازفرخی روزی از وی طلب نه از مکسب از فلک ماه جو نه از نخشبسنائی زنهار تا حواله به نخشب نیفکنی کاین خواهش از تو هست نه از اهل نخشب است سوزنی ز شهر نخشب چون رو به سونخ آوردم نسیم جود وی آمد به من ز هر فرسخ سوزنی از او اصیل تر از اهل خطهء نخشب نرانده نوک قلم بر جریدهء دفترسوزنی مهلب در سنهء تسع وسبعین از هجرت به خراسان آمد و کش و نخشب بگشاد (تاریخ بیهق ص 85 ) چون ماه نخشبند مزور از آن چو من انجم فروز گنبد هر انجمن نیندخاقانی مگزین درِ دونان چو بود صدر قناعت منگر مه نخشب چو بود ماه جهانتاب خاقانی صبح برآمد ز کوه چون مه نخشب ز چاه ماه برآمد به صبح چون دم ماهی ز آب خاقانی نه ماه آئینهء سیماب داده چو ماه نخشب از سیماب زادهنظامی - ماه نخشب؛ رجوع به همین کلمه و نیز رجوع به حکیم بن عطا شود ( 1) - قیاس کنید با تحول مشابه نخچوان - نساوه (از حاشیهء معین بر برهان قاطع) ( 2) - کشکه دریا یا کشک رود، به موازات زرافشان (رود سمرقند) به سوی جنوب جاری است، و به سوی آمودریا جریان دارد، ولی پیش از الحاق بدان در شن فرومیرود (حاشیهء برهان قاطع چ معین).