ناخوش

[خوَشْ / خُشْ] (ص مرکب)( 1)دلتنگ ناشادمان آزرده رنجیده ناخشنود ناراضی (ناظم الاطباء) ناراضی غمگین (فرهنگ نظام) نژند غمین ناپدرام که خوش نیست : در آن جای جای تو آتش بود به دنیا دلت تلخ و ناخوش بودفردوسی چو آتش در دلم سرکش چه باشی به وقت خوشدلی ناخوش چه باشینظامی مگر چارهء آن پریوش کند دل ناخوش شاه را خوش کندنظامی بیا که در غم عشقت مشوشم بی تو بیا ببین که در این دم چه ناخوشم بی تو سعدی || بیمار مریض ناسالم (حاشیهء برهان چ معین) بیمار خسته مریض بدحال (ناظم الاطباء) نالان رنجور علیل دردمند سقیم ناتندرست : چونکه زشت و ناخوش و رخ زرد شد اندک اندک در دل او سرد شدمولوی || بد ناخوب ناپسند زشت مکروه نامطبوع (ناظم الاطباء) نادلپسند نادلپذیر ناپسندیده ناخوشایند که خوشایند و دلپسند نیست ناگوار نکوهیده : چه ناخوش بود دوستی با کسی که مایه ندارد ز دانش بسیدقیقی چو کژی کند پیر ناخوش بود پس از مرگ جایش در آتش بودفردوسی جوان بی هنر سخت ناخوش بود اگر چند فرزند آرش بودفردوسی کنون زندگانیت ناخوش بود چو رفتی نشستت بر آتش بودفردوسی هر روز نوعتابی و دیگر بهانه ای ناخوش بود عتاب زمانی فروگذارفرخی چه اگر زشتی کنی زشتی بر زشتی افزوده باشی بس ناخوش و زشت بود (قابوسنامه) رنگین که کرد و شیرین در خرما خار درشت ناخوش غبرا راناصرخسرو و گفت فارغ باشید [ یوسف به برادران ] که هیچ کس از شما گناه نکند و آن سببی بوده به دست شما اگر چه شما را در آن حال ناخوش بود (قصص الانبیاء) دریغ دفتر اشعار ناخوش و سردم که بد نتیجهء طبع فرخج مردارمسوزنی به ترنم هجای من خوانی سرد و ناخوش بود ترنم خرسوزنی ز گنبد چو یک رکن گردد خراب خوش آواز را ناخوش آید جوابنظامی هر که او بنهاد ناخوش سنتی سوی او نفرین رود هر ساعتیمولوی همی ترسم از طلعت ناخوشش مبادا که در من فتد آتششسعدی شد آن ابر ناخوش ز بالای باغ پدیدار شد بیضه از زیر زاغسعدی و ایشان را به کارهای مکروه و ناخوش میفرمود (تاریخ قم ص 262 ) عاقل هرگز ادای ناخوش نکند هم پیروی دشمن سرکش نکند واعظ قزوینی در این ناخوش مقام سست پیوند چه ناخوشتر از این پیش خردمندوحشی ز ناخوش بانگ آن مرغان گستاخ بر آن شد تا پرد ز آن گوشهء کاخوصال || منغص ناگوار نامطبوع تباه دشوار سخت عیش ناخوش : رهی چگونه رهی چون شب فراق دراز چو عیش مردم درویش ناخوش و دشوار فرخی و اگر این حجاب اندرمیان نبودی غذا و بخار ثفلها باندامهاء دم زدن برآمدی و روح تیره شدی و عیش ناخوش بودی (ذخیرهء خوارزمشاهی) همچنانکه ضعیفی این قوت [ هاضمه ]، عیش بر مردم ناخوش و بی مزه دارد ضعیفی قوت شجاعت نیز (نوروزنامه) به عیش ناخوش او در زمانه تن درده که خار جفت گل است و خمار جفت نبید سنائی عیش تو خوش و ناخوش از او عیش معادی کار تو نکو وز تو نکو کار موالیسوزنی چه خوش حیات چه ناخوش چو آخر است زوال چه جعد ساده چه پرخم چو خارج است نوا خاقانی || ناخوشایند تلخ ناگوار سخت : شبی ناخوش تر از سوک عزیزان ز وحشت چون شب بیمار خیزاننظامی چو زنگی به خوردن چنین دلکش است کبابی دگر خوردنم ناخوش استنظامی با خوش و ناخوش جهان سازم و شکوه کم کنم میگذرد چو نیک و بد بد گذران چرا کنم وصال || بدطعم بدمزه ناخوشگوار ناگوار که ملایم طبع نیست : نیکو و ناخوشی که چنین باشد پالودهء مزور بازاریناصرخسرو آب خوش بی تشنگی ناخوش بود مرد سیراب آب خوش را منکر است ناصرخسرو بعضی ترش و بعضی شور باشد و بعضی طعمی ناخوش دارد و بعضی هیچ طعمی ندارد (ذخیرهء خوارزمشاهی) و آب روان دارد اما گرم و ناخوش است (فارسنامهء ابن بلخی ص 143 ) هوا و آب گرم و ناخوش است و درختستان خرما بسیار (فارسنامهء ابن بلخی ص 145 ) بی تو گر در جنتم ناخوش شراب سلسبیل با تو گر در دوزخم خرم هوای زمهریر سعدی || درشت خشن بدرفتار تند و تلخ ناملایم ناموافق ناسازگار : جستی و یافتی دگری بر مراد دل رستی ز خوی ناخوش و از گفتگوی ما منوچهری اما با مردمان بد ساختگی کردی و درشت و ناخوش [ بودی ] و صفرائی عظیم داشت (تاریخ بیهقی) در عیش اگر کم آمدم از طبع ناخوش است در علم هر زمان به تفکر فزونترمانوری از این ناخوش نیاید خصلتی خوش که خاکستر بود فرزند آتشنظامی -آواز ناخوش؛ آواز منکر صدائی که خوش آهنگ و دلپذیر نیست : معلوم شد که آوازم ناخوش است (گلستان) ناخوشتر از آوازهء مرگ پدر آوازش سعدی (گلستان) - بوی ناخوش؛ بوی مکروه و نامطبوع عفن کریه گنده رایحهء کریهه : بعد از آن بینی را آفرید تا بوهای خوش و ناخوش را معلوم کند (قصص الانبیاء) بعضی داروهاست که طعم و بوی آن ناخوش است و معده آن را دشخوار قبول کند (ذخیرهء خوارزمشاهی) و از این مار بوی ناخوش آید (ذخیرهء خوارزمشاهی) بوی عرق و بوی نفس او ناخوش بود (ذخیرهء خوارزمشاهی) چون بیاویختندش هیچ اثری نمی کرد از بوی ناخوش تا حجاج روباهی کشته را بفرمود آویختن در زیر جامهء وی تا بوی ناخوش از او برخاست (مجمل التواریخ) ز نعمت نهادن بلندی مجوی که ناخوش کند آب استاده بویسعدی -راه ناخوش؛ راه ناهموار صعب العبور درشتناک : که کهشان همه سنگ آهن کش است دزی تنگ و ره در میان ناخوش است (گرشاسب نامه) - سخن ناخوش؛ سخن درشت سخن سرد و تلخ که موافق طبع نیست سخن ناملایم : مگو ناخوش که پاسخ ناخوش آید بکوه آواز خوش ده تا خوش آیدنظامی ناخوش او خوش بود در جان من جان فدای یار دل رنجان منمولوی گر از ناخوشی کرد بر من خروش مرا ناخوش از وی خوش آمد به گوش سعدی - ناخوش گردیدن؛ تباه شدن ناگوار شدن : بیاید به جنگ تو افراسیاب چو گردد بر او ناخوش آرام و خواب فردوسی -هوای ناخوش؛ هوای ناسالم هوای آلوده :هوای به این تندرستی و پاکیزگی به سبب بخار پلیدیها که اندرشهر مریض)، )na-xosh هست هوا ناخوش و زیانکار می شود (ذخیرهء خوارزمشاهی) ( 1) - از: نا (نفی، سلب) + خوش کُردی بیمار، )naxosh فریزندی، یرنی و نطنزی ،naxush گیلکی ،nexosh,ne - xosh و نیز کردی naxush, naquosca مریض، ناسالم) (حاشیهء ص 2091 برهان قاطع دکتر معین).