ارتقیه

[اُ تُ قی یَ] (اِخ) سلسله ای از امرای دیاربکر (495 - 712 ه . ق.). ارتق بن اکسب مؤسس این سلسله یکی از سرداران لشکری ترکمان قشون سلجوقی بود که چون تتش سلطان دمشق بیت المقدس را فتح کرد او را بحکومت آنجا گماشت. پسران ارتق سقمان و ایلغازی که هر دو در جنگ با امرای لاتینی فلسطین شهرت بسیار یافته اند در سال 484 ه . ق. بجای پدر برقرار شدند و در این مقام بودند تا آنکه در سال 489 خلیفهء فاطمی مصر بیت المقدس را فتح کرد و سقمان به رها و ایلغازی بعراق عرب برگشتند. در سال 495 ایلغازی از طرف سلطان محمد سلجوقی بشحنگی بغداد منصوب شد و همان سلطان سقمان را در همین سال بحکومت حصن کیفا در دیاربکر فرستاد و اندکی بعد (یک یا دو سال دیگر) ماردین را هم بر آن ضمیمه کرد. در سال 502 ه . ق. ماردین به ایلغازی داده شد و از این تاریخ دو شعبه از خاندان ارتقی در صحن کیفا و ماردین برقرار گردیدند. شعبهء کیفا بعد از سفرهای جنگی سقمان بر ضد بالدوین(1) و جوسلین(2) بتدریج در گمنامی افتاد و بصلاح الدین ایوبی خراج میداد تا آنکه بار دیگر رونقی گرفت و شهر آمد را در سال 579 ضمیمهء قلمرو خود کرد ولی عاقبت الملک الکامل ایوبی در تاریخ 629 ه . ق. آنرا از میان برداشت. شاخهء کوچکی از این شعبه در خرتپرت(3) و دیاربکر از 521 تا 620 حکومت میکردند. اما ایلغازی که یکی از قویترین دشمنان صلیبیون بود در 511 حلب را گرفت و در 515 سلطان محمود سلجوقی حکومت ماردین و میافارقین را در ولایت دیاربکر به او سپرد. میافارقین را فرزندان او تا 580 در دست داشتند و ماردین را ابتدا امیرتیمور گرفت و بعد ترکمانان قراقویونلو در 811 متصرف شدند. ارتقیهء ماردین بر اثر استقرار ایوبیان در شام و الجزیره از اهمیت افتادند، حلب را در 517 بَلَک بن بهرام از رؤسای دیگر ارتقی گرفت و او قب در 497 شهر حانی و در 515 خرتپرت را بتصرف خود آورده بود و در جنگهای صلیبی از سرداران معتبر شد. رجوع به ارتقیهء کیفا و ارتقیهء ماردین و رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص 148 تا 151 و قاموس الاعلام ترکی کلمهء ارتق (بنی...) شود.
(1) - Baldwin.
(2) - Jocelin.
(3) - Quart - Pierre.